Một cái tên, nhiều thân phận

Từ một vùng quê nghèo của Thái Bình, Trần Văn Lai đã bước vào cuộc đời cách mạng và cuối cùng trở thành một trong những chiến sĩ biệt động hoạt động đặc biệt tại Sài Gòn. Hành trình ấy không chỉ là câu chuyện về một người lính, mà còn là câu chuyện về cách một con người biến chính thân phận dân sự của mình thành vỏ bọc để chiến đấu.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, ông mang tên Mai Hồng Quế và các bí danh Năm Lai, Năm U.Som. Ông thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Sau khi được giao nhiệm vụ ở lại Sài Gòn hoạt động, ông phải xây dựng một cuộc sống đủ hợp pháp để có thể tồn tại lâu dài. Trần Văn Lai trở thành một nhà thầu khoán, có quan hệ rộng và có điều kiện tiếp xúc với nhiều công trình quan trọng.

Đáng chú ý, ông được phép ra vào Dinh Độc Lập để thực hiện công việc. Với người ngoài, Mai Hồng Quế chỉ là một nhà thầu khoán. Nhưng với tổ chức, ông là một cán bộ biệt động đang đảm nhiệm công việc trinh sát và thu thập thông tin.

Từ những vị trí ấy, ông thu thập được nhiều tài liệu có giá trị. Một trong những thành quả quan trọng là bản đồ hệ thống cống ngầm của Sài Gòn. Để đưa bản đồ ra ngoài, ông phải chia nhỏ, ngụy trang và vận chuyển bằng những phương thức mà đối phương khó phát hiện.

Chiếc Volkswagen biển số EL-6899 cũng trở thành một phần trong hoạt động của ông. Chiếc xe giúp ông có thể đi lại dưới danh nghĩa một nhà thầu và thực hiện những nhiệm vụ bí mật. Sau này, hiện vật được trao tặng cho Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Không chỉ thu thập thông tin, Trần Văn Lai còn sử dụng chính tài sản của mình để phục vụ cách mạng. Ông bán hai biệt thự ở Phú Nhuận, mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu và xây dựng hầm bí mật. Những công việc tưởng chừng đơn giản ấy thực chất chứa đựng vô vàn nguy hiểm.

Ông tự đào hầm, vận chuyển đất đá ra ngoài và tổ chức cất giấu vũ khí. Hơn 2,5 tấn vũ khí được chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Căn hầm không chỉ là nơi cất giữ vũ khí mà còn là một mắt xích quan trọng trong hệ thống hoạt động bí mật của biệt động Sài Gòn.

Có một điều đặc biệt trong cuộc đời người chiến sĩ này: ông phải chấp nhận sống trong một thân phận mà ngay cả những người thân cũng không phải lúc nào cũng biết rõ. Sự bí mật kéo dài nhiều năm khiến cuộc sống gia đình của ông chịu không ít thiệt thòi. Sau này, con trai ông kể rằng trong những năm chiến tranh, các con phải gọi ông bằng “bác” để tránh bị phát hiện.

Đó là một sự hy sinh rất khác với những gì thường được nhìn thấy trên chiến trường. Không chỉ đối mặt với nguy hiểm, người chiến sĩ còn phải chấp nhận xa cách những người thân yêu nhất để bảo vệ họ và bảo vệ nhiệm vụ.

Sau Tết Mậu Thân, hoạt động của ông bị lộ. Đối phương truy bắt ráo riết, khiến Trần Văn Lai phải tiếp tục thay đổi thân phận và địa bàn hoạt động. Dù phải trải qua nhiều thử thách, ông vẫn giữ vững sự kiên trung của người chiến sĩ cách mạng.

Năm 2015, ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Từ quê lúa Thái Bình đến những con đường giữa lòng Sài Gòn, cuộc đời Trần Văn Lai là hành trình của một con người đã dành phần lớn tuổi trẻ cho nhiệm vụ. Câu chuyện ấy nhắc thế hệ hôm nay rằng có những đóng góp không được nhìn thấy ngay trong khoảnh khắc lịch sử, nhưng lại góp phần làm nên thắng lợi của cả một cuộc đấu tranh.