MỘT LẦN NGỒI XUỐNG

Bà Năm bán bánh mì ở góc đường đó đã mấy chục năm rồi.

Sáng nào cũng vậy, bà dậy từ năm giờ, nhóm bếp than, nướng từng ổ bánh một. Khói bếp mỏng bay lên trong cái lạnh sớm mai, bà cứ lặng lẽ làm, không nói nhiều. Những người trẻ trong xóm quen mặt bà lắm, nhưng chưa ai thực sự biết bà là ai.

Cho đến một buổi sáng, có đứa nhỏ ngồi lại hỏi thêm câu chuyện sau khi mua bánh.

Thì ra bà từng là thanh niên xung phong. Từng gánh đạn qua những con đường bị bom cày nát. Từng nhìn bạn bè nằm xuống mà không kịp nói một lời. Bà kể không nhiều, chỉ vài câu, giọng bình thản như người kể chuyện của người khác. Nhưng người nghe thì không bình thản được.

Người Con Gái Mười Tám Tuổi

Bà kể rằng hồi đó bà mới mười tám tuổi. Cái tuổi mà bây giờ tụi trẻ còn đang phân vân không biết chọn ngành gì để học, thì bà đã khoác ba lô lên đường, không biết ngày về. Đơn vị bà có mười hai người con gái, toàn là bạn bè cùng xóm rủ nhau đi, đi như đi hội, vừa sợ vừa hồi hộp vừa cười. Bà nói hồi đó không ai nghĩ nhiều, chỉ biết đất nước cần thì đi thôi, trẻ con mà, nghĩ đơn giản lắm.

Nhưng chiến trường không đơn giản.

Có một đêm đơn vị bà vận chuyển đạn qua một con dốc dài, trời tối không dám thắp đèn, chỉ đi theo tiếng chân người phía trước. Bà đang gánh thì nghe một tiếng nổ phía sau, rồi im lặng. Cái im lặng đó, bà nói, đến bây giờ đôi khi vẫn còn nghe thấy trong giấc ngủ. Người bạn đi sau bà hôm đó tên là Thương, mới mười bảy tuổi, quê ở một làng nhỏ mà bà không còn nhớ tên nữa. Thương không kịp kêu lên tiếng nào.

Bà kể đến đó thì dừng lại. Tay bà vẫn tiếp tục lật ổ bánh mì trên bếp, đều đặn, nhịp nhàng, như thể đôi tay đã quen làm việc đó đến mức không cần bà phải nghĩ. Chỉ có mắt bà là nhìn đi chỗ khác.

Một lúc sau bà nói thêm, giọng vẫn bình thản: "Hòa bình rồi, tụi bà về, đứa còn đứa mất. Bà may mắn hơn nhiều đứa khác." Rồi bà cười, nụ cười của người đã quen nhìn mọi thứ từ rất xa. "Thôi, ăn bánh đi con, nguội hết rồi."

Đứa nhỏ cầm ổ bánh mà không ăn được.

Bà Năm vẫn còn đó. Vẫn bán bánh mì ở góc đường đó. Nhưng câu chuyện của bà, mấy chục năm nay, chưa ai hỏi đến.

Chín Triệu Câu Chuyện Đang Dần Tắt

Đất nước mình có hơn chín triệu người có công và thân nhân người có công. Chín triệu. Một con số mà nếu chỉ đọc qua thì không cảm nhận được hết sức nặng của nó. Nhưng nếu thử nghĩ rằng mỗi một trong số họ đều mang theo một câu chuyện, một ký ức, một phần của lịch sử mà không có sách giáo khoa nào chép lại được — thì con số đó bỗng trở nên rất khác.

Và những con người đó đang già dần. Mỗi năm qua đi, mỗi mùa lại qua đi, có những ký ức theo họ mà đi mãi, không để lại dấu vết gì.

Điều đó làm tôi không yên lòng.

Thế Hệ Lớn Lên Trong Thời Bình

Thế hệ chúng tôi lớn lên trong thời bình. Đó là điều may mắn mà chúng tôi thừa hưởng từ những người đi trước, dù không phải ai trong chúng tôi cũng nhận ra điều đó mỗi ngày. Chúng tôi quen với việc mọi thứ đã sẵn sàng, đã ổn định, đã có sẵn ở đó rồi, chỉ cần bước vào và sống thôi.

Nhưng sự bình yên đó có nguồn gốc của nó. Có những đêm dài phía sau nó. Có những người đã đánh đổi rất nhiều thứ để buổi sáng hôm nay chúng tôi được thức dậy mà không sợ hãi điều gì.

Và những người đó không cần chúng tôi biết ơn theo kiểu hình thức. Họ chỉ cần được nhớ đến. Được lắng nghe. Được kể lại bằng giọng của người trẻ, bằng ngôn ngữ của thời đại mới, để câu chuyện của họ không chỉ dừng lại ở thế hệ họ mà thôi.

Một Câu Hỏi Giản Dị

Chiến dịch "Câu chuyện thời hoa lửa" bắt đầu từ một ý tưởng rất giản dị như vậy. Không phải để làm lễ lạt, không phải để hoàn thành chỉ tiêu. Chỉ là để những người trẻ như chúng tôi chịu dừng lại một chút, đi gõ cửa nhà một người già, ngồi xuống, và hỏi: bác ơi, bác kể chuyện hồi xưa cho con nghe được không?

Nghe có vẻ đơn giản. Nhưng chính trong sự đơn giản đó lại chứa đựng điều gì đó rất lớn, rất thật, mà những hoạt động hoành tráng đôi khi không chạm được đến.

"Họ đã sống và chết

Giản dị và bình tâm

Không ai nhớ mặt đặt tên

Nhưng họ đã làm ra Đất Nước"

(Nguyễn Khoa Điềm)

Còn Kịp

Tôi hay nghĩ về bà Năm bán bánh mì ở góc đường đó.

Nghĩ rằng mỗi buổi sáng bà nhóm bếp, có lẽ bà cũng đang nhớ về điều gì đó. Một con đường. Một người bạn tên Thương mười bảy tuổi. Một cái im lặng sau tiếng nổ mà mấy chục năm vẫn chưa tan hết.

Và tôi nghĩ, nếu không có ai hỏi, thì những điều đó sẽ tắt đi cùng với bếp than của bà một ngày nào đó, lặng lẽ, không ai hay.

Tôi không muốn điều đó xảy ra.

Tôi không muốn chúng ta để mất những gì không thể lấy lại được, chỉ vì chúng ta quên mất rằng mình cần phải hỏi.

Còn kịp. Hãy đi, ngồi xuống, và lắng nghe.

#cauchuyenthoihoalua #TuhaoVietNam