MỘT NGỌN LỬA KHÔNG TẮT
Câu chuyện về Anh hùng, liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm
MỘT NGỌN LỬA KHÔNG TẮT
Câu chuyện về Anh hùng, liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm
Có những tuổi trẻ đi qua chiến tranh
Có những con người khi nhắc đến, ta không chỉ nhớ một cái tên mà còn nhớ đến cả một thời đại. Với tôi, Đặng Thùy Trâm là một người như thế. Chị là một nữ bác sĩ trẻ, sinh năm 1942 tại Huế, lớn lên ở Hà Nội trong một gia đình có truyền thống ngành y. Sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội năm 1966, thay vì lựa chọn một cuộc sống bình yên với nghề nghiệp giữa Hà Nội, chị tình nguyện đi vào chiến trường miền Nam.
Tháng 3 năm 1967, sau gần ba tháng hành quân, Đặng Thùy Trâm đến chiến trường Quảng Ngãi và được phân công về huyện Đức Phổ. Ở đó, một cô gái Hà Nội vừa bước qua tuổi đôi mươi phải đối diện với một thực tế hoàn toàn khác: thiếu thốn, bom đạn, thương binh và những cuộc chia ly có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Nhưng chính trên mảnh đất ấy, tuổi trẻ của chị đã trở thành một phần ký ức không thể quên của lịch sử Quảng Ngãi.
1. Người bác sĩ trẻ giữa chiến trường Đức Phổ
Tại Đức Phổ, Đặng Thùy Trâm phụ trách công việc cứu chữa thương binh, nhân dân và du kích địa phương. Công việc của một bác sĩ trong chiến tranh không chỉ là chữa bệnh. Đó còn là giữ lấy sự sống trong những điều kiện vô cùng thiếu thốn, chạy đua với thời gian và đôi khi phải làm việc giữa tiếng bom đạn.
Điều khiến tôi ấn tượng nhất khi tìm hiểu về chị không phải là một hình ảnh quá xa vời về một người anh hùng, mà là hình ảnh một người phụ nữ trẻ vẫn có những rung động, nỗi nhớ, sự lo lắng và những phút yếu lòng. Chị cũng biết đau trước sự hy sinh của đồng đội, biết nhớ gia đình và có những ước mơ riêng. Chính vì thế, câu chuyện của chị trở nên gần gũi với thế hệ trẻ hôm nay.
Ngày 28 tháng 4 năm 1969, khu vực bệnh xá Đức Phổ bị đánh phá ác liệt. Đặng Thùy Trâm cùng đồng đội phải chuyển bệnh xá đến địa điểm mới ở Hố Bầu Tây, thôn Nước Đang, xã Ba Trang, huyện Ba Tơ để tiếp tục cứu chữa thương binh và nhân dân. Trong hoàn cảnh ấy, việc giữ được bệnh xá cũng có nghĩa là giữ lại một nơi để những người bị thương còn có cơ hội sống.
2. Hai cuốn nhật ký và một câu chuyện vượt qua chiến tranh
Nếu chiến tranh đã lấy đi tuổi trẻ của Đặng Thùy Trâm, thì những trang nhật ký chị để lại đã giúp một phần tuổi trẻ ấy trở về với những thế hệ sau. Hai cuốn nhật ký được chị viết từ ngày 8 tháng 4 năm 1968 đến ngày 20 tháng 6 năm 1970, chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh.
Nhật ký không phải một bản báo cáo chiến tranh. Trong đó có công việc, có thương binh, có đồng đội, có nỗi nhớ, có lý tưởng và cả những suy nghĩ rất riêng của một cô gái trẻ. Đọc câu chuyện về những trang viết ấy, tôi nhận ra rằng lịch sử đôi khi không cần bắt đầu từ những con số hay những trận đánh lớn. Lịch sử có thể bắt đầu từ một trang giấy nhỏ, nơi một người trẻ viết xuống những điều mình đã chứng kiến và những điều mình tin tưởng.
Điều đặc biệt hơn cả là những cuốn nhật ký ấy đã không biến mất cùng chiến tranh. Sau khi Đặng Thùy Trâm hy sinh, những cuốn sổ được một sĩ quan tình báo Mỹ tên Fred Whitehurst giữ lại thay vì để chúng bị tiêu hủy. Ông và người anh trai đã giữ những cuốn nhật ký trong nhiều năm và tìm cách trao trả cho gia đình chị. Năm 2005, câu chuyện về những trang nhật ký được biết đến rộng rãi khi chúng trở về với gia đình Đặng Thùy Trâm và được xuất bản.
Từ một vật nhỏ bé của riêng một người, cuốn nhật ký trở thành một chứng tích đặc biệt về chiến tranh và con người. Nó cho thấy rằng giữa những bên từng đứng ở hai phía chiến tuyến vẫn có thể tồn tại sự trân trọng đối với con người và những giá trị nhân văn.
3. Ngày 22 tháng 6 năm 1970
Ngày 22 tháng 6 năm 1970, Đặng Thùy Trâm hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi. Theo tư liệu của tỉnh Quảng Ngãi, chị hy sinh trên đường đi kiếm thức ăn cho những người bị thương và rơi vào một ổ phục kích của đối phương.
Tôi đã nhiều lần tự hỏi: một người trẻ gần ba mươi tuổi sẽ nghĩ gì khi đứng trước một cuộc đời còn rất dài nhưng lại không biết ngày mai có còn đến? Chúng ta hôm nay thường nghĩ về tương lai bằng những kế hoạch nhiều năm: tốt nghiệp, có việc làm, kiếm tiền, đi đây đó, xây dựng gia đình. Còn chị, giữa chiến trường, có lẽ mỗi ngày sống và làm việc đều đã là một sự lựa chọn.
Chị đã không trở về. Nhưng điều đáng nói là sự hy sinh ấy không khép lại câu chuyện. Những trang nhật ký vẫn còn đó. Những địa danh ở Đức Phổ, Ba Tơ vẫn còn đó. Những người từng biết và nhớ về chị vẫn còn đó. Và nhiều thế hệ trẻ sau này vẫn tìm đến câu chuyện của chị để tự hỏi mình phải sống như thế nào.
4. Từ một cuốn nhật ký nhìn lại tuổi trẻ hôm nay
Tôi sinh ra trong thời bình. Tôi không phải nghe tiếng bom đạn để đến trường, không phải chứng kiến đồng đội hy sinh và cũng không phải lựa chọn giữa một cuộc sống bình yên với việc bước vào chiến trường. Khoảng cách giữa tôi và Đặng Thùy Trâm là hơn nửa thế kỷ. Nhưng chính khoảng cách ấy lại khiến câu chuyện của chị trở nên đáng suy ngẫm.
Thế hệ chúng tôi được thừa hưởng một cuộc sống mà những người đi trước đã phải đánh đổi bằng rất nhiều mất mát. Vì vậy, biết ơn không chỉ là nhớ về quá khứ vào những ngày kỷ niệm. Biết ơn còn là hiểu vì sao mình có được cuộc sống hôm nay và phải làm gì để cuộc sống ấy có ý nghĩa.
Tôi nghĩ thế hệ trẻ không nhất thiết phải làm những điều thật lớn lao mới có thể tiếp nối thế hệ đi trước. Một sinh viên học tập nghiêm túc, một người trẻ có trách nhiệm với gia đình, biết giữ gìn lịch sử, biết sống tử tế và biết đóng góp cho cộng đồng cũng là một cách tiếp nối. Trong thời bình, 'chiến trường' của chúng ta có thể là giảng đường, công việc, khoa học, giáo dục và những vấn đề của xã hội.
Đặng Thùy Trâm đã sống một cuộc đời ngắn nhưng không nhỏ. Chị không có cơ hội nhìn thấy đất nước hòa bình, cũng không được chứng kiến những thế hệ sau đọc những dòng chữ mình viết. Nhưng chính những dòng chữ ấy đã đi xa hơn cả cuộc đời của chị. Chúng giúp một người trẻ hôm nay hình dung được chiến tranh không chỉ bằng những con số, mà bằng khuôn mặt, tình cảm và những ước mơ của một con người
Gìn giữ một ngọn lửa
Tôi chưa từng gặp Đặng Thùy Trâm. Tôi chỉ biết chị qua những tư liệu lịch sử, qua câu chuyện về những cuốn nhật ký và qua những dấu tích còn lại trên mảnh đất Quảng Ngãi. Nhưng càng tìm hiểu, tôi càng cảm thấy chị không phải một nhân vật quá xa xôi. Chị từng là một sinh viên, từng có gia đình, bạn bè, những tình cảm riêng và một tương lai phía trước. Chỉ khác rằng, khi đất nước cần, chị đã lựa chọn đặt trách nhiệm của mình lên trên sự bình yên của cá nhân.
Có lẽ đó chính là điều làm nên sức sống của câu chuyện Đặng Thùy Trâm. Một người có thể ngã xuống, nhưng lý tưởng, lòng nhân ái và những điều tốt đẹp họ để lại có thể tiếp tục sống trong những người đến sau.
Trên mảnh đất Quảng Ngãi từng in dấu những năm tháng chiến tranh, câu chuyện về người nữ bác sĩ trẻ vẫn được nhắc lại. Và với tôi, mỗi lần đọc về chị là một lần tự nhắc mình rằng hòa bình hôm nay không phải điều tự nhiên mà có. Đằng sau hai chữ 'hòa bình' là tuổi trẻ của biết bao con người đã không kịp đi hết con đường của mình.
Chúng ta không thể sống lại thời hoa lửa. Nhưng chúng ta có thể gìn giữ ký ức về thời hoa lửa bằng cách học, bằng cách kể lại, bằng cách trân trọng lịch sử và quan trọng hơn cả là sống xứng đáng với những gì mình được nhận. Bởi có những ngọn lửa đã cháy qua chiến tranh, nhưng chưa bao giờ tắt.
