Một người học trò có chí lớn

Lần giở lại những câu chuyện về thời niên thiếu của Phan Bội Châu, tôi nhận ra rằng ông không chỉ là một người học trò thông minh, ham học, mà còn sớm mang trong mình một chí hướng khác thường.

Trong xã hội xưa, con đường của một người học trò thường được hình dung khá rõ: học hành, thi cử, đỗ đạt rồi ra làm quan. Với một gia đình Nho học như gia đình Phan Văn Phổ, việc học của con cái cũng không nằm ngoài khuôn phép ấy. Thế nhưng, càng học, Phan Văn San càng không chỉ nghĩ đến chuyện công danh của riêng mình.

Những trang sử về các bậc anh hùng, những câu chuyện về người trung nghĩa, những biến cố của đất nước đã khiến người học trò trẻ tuổi suy nghĩ nhiều hơn về vận mệnh dân tộc. Trong khi nhiều người chỉ mong tìm một chỗ đứng yên ổn giữa thời cuộc, ông lại sớm đặt câu hỏi lớn hơn: trước cảnh nước nhà bị ngoại bang thống trị, người có học phải làm gì?

Đó là điều đáng chú ý nhất khi nhìn lại tuổi trẻ của Phan Bội Châu.

Chí lớn không phải tự nhiên mà có. Nó được hun đúc từ những gì một con người nhìn thấy, nghe thấy và suy ngẫm trong những năm tháng đầu đời. Với Phan Bội Châu, đó là quê hương Nghệ An giàu truyền thống, là gia đình coi trọng chữ nghĩa, là những trang sách ông miệt mài đọc, và trên hết là cảnh đất nước đang chìm trong những biến động đau đớn.

Có lẽ cũng từ những năm tháng ấy, trong tâm trí người học trò Phan Văn San đã hình thành một quan niệm: học không chỉ để biết chữ, càng không chỉ để cầu danh, mà học là để hiểu việc đời và gánh lấy trách nhiệm với non sông.

Nhìn từ góc độ của một người sưu tầm lịch sử, tôi thấy những năm tháng học hành ấy có một ý nghĩa đặc biệt. Chúng ta thường chỉ nhìn thấy Phan Bội Châu khi ông đã trở thành một nhà yêu nước nổi tiếng, đã bôn ba nhiều nơi, đã tổ chức phong trào Đông Du và để lại những tác phẩm có tiếng vang lớn. Nhưng trước tất cả những điều ấy là một người học trò trẻ tuổi đang từng ngày tự rèn mình.

Chí lớn bắt đầu từ những điều rất nhỏ: một trang sách được đọc kỹ, một câu chuyện lịch sử được ghi nhớ, một nỗi đau của quê hương được giữ trong lòng. Rồi theo năm tháng, những điều nhỏ bé ấy kết lại thành một lý tưởng lớn.

Có thể nói, Phan Bội Châu đã bước ra khỏi mái nhà của người học trò bằng một hành trang không chỉ có chữ nghĩa, mà còn có hoài bão. Đó là hoài bão vượt khỏi con đường công danh thông thường để tìm một con đường cứu nước.

Và từ đây, câu chuyện về người học trò xứ Nghệ bắt đầu chuyển sang một chương khác: chương của một thanh niên mang trong lòng nỗi đau mất nước và khát vọng làm nên việc lớn cho dân tộc.