MỘT NHÀ NHO YÊU NƯỚC, THƯƠNG DÂN

1. Từ cậu bé mồ côi đến vị Phó bảng

Nguyễn Sinh Sắc, còn gọi là Nguyễn Sinh Huy, sinh năm 1862 tại làng Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An. Ông xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo, mồ côi cha mẹ từ sớm nhưng có ý chí học tập đặc biệt. Được những người thân và người có lòng giúp đỡ, ông vừa lao động vừa học hành, từng bước vượt qua hoàn cảnh khó khăn để theo đuổi con đường khoa cử. Chính nghị lực ấy đã đưa một người xuất thân nghèo khó trở thành một nhà Nho có học vấn và được triều đình bổ dụng. Tài liệu của Bảo tàng Hồ Chí Minh ghi nhận ông là một nhà Nho giàu lòng yêu nước, thương dân, có nhân cách cao cả và tư tưởng tiến bộ.

Con đường khoa cử của Nguyễn Sinh Sắc gắn với những năm tháng đất nước đang chịu sự kiểm soát ngày càng sâu của thực dân Pháp. Ông đỗ Phó bảng và được bổ nhiệm làm quan. Tuy nhiên, việc bước vào chốn quan trường không khiến ông trở thành một người chỉ biết tuân theo khuôn phép. Ngược lại, qua thực tế làm quan, ông càng chứng kiến rõ cảnh nhân dân nghèo khổ, bị áp bức và những hạn chế của bộ máy phong kiến dưới sự chi phối của thực dân Pháp. Những trải nghiệm đó góp phần hình thành ở ông một thái độ sống đặc biệt: coi trọng dân, gần dân và không đặt quyền lực cá nhân lên trên lợi ích của người dân.

2. Làm quan nhưng vẫn giữ lòng thương dân

Nguyễn Sinh Sắc từng làm quan ở nhiều nơi. Nhưng điều được nhắc đến nhiều nhất về ông không phải là những chức vụ đã đảm nhiệm, mà là thái độ đối với người dân. Ông được biết đến như một vị quan thanh liêm, không chạy theo tiền bạc và danh lợi. Những phẩm chất ấy khiến ông nhận được sự kính trọng của nhiều người dân, đồng thời cũng khiến ông khó hòa hợp với một bộ máy quan lại vốn tồn tại nhiều bất công.

Đối với Nguyễn Sinh Sắc, làm quan trước hết phải có trách nhiệm với dân. Tư tưởng trọng dân, thương dân sau này được nhiều tài liệu nhắc đến như một đặc điểm nổi bật trong nhân cách của ông. Bảo tàng Hồ Chí Minh nhận định chính trình độ, phẩm cách, tư tưởng tiến bộ, yêu nước và thương dân của Nguyễn Sinh Sắc đã có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành nhân cách và chí hướng của người con Nguyễn Sinh Cung, sau này là Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh.

Nhìn từ góc độ lịch sử, ảnh hưởng của Nguyễn Sinh Sắc đối với người con không chỉ nằm ở việc ông dạy chữ hay dạy đạo lý. Quan trọng hơn, đó là cách ông sống. Một người từng trải qua cảnh nghèo khó, từng học tập bằng nghị lực của chính mình, rồi khi có địa vị vẫn giữ thái độ gần dân đã tạo nên một tấm gương sống rất mạnh mẽ đối với những người con trong gia đình.

3. Những năm tháng gia đình và ảnh hưởng đối với Nguyễn Tất Thành

Nguyễn Sinh Sắc có ba người con nổi tiếng về sau là Nguyễn Thị Thanh, Nguyễn Sinh Khiêm và Nguyễn Sinh Cung. Gia đình sống trong một môi trường Nho học nhưng đồng thời chịu ảnh hưởng sâu sắc của những biến động xã hội đầu thế kỷ XX.

Nguyễn Sinh Cung – người sau này trở thành Chủ tịch Hồ Chí Minh – lớn lên trong một gia đình mà những câu chuyện về đất nước, nhân dân và thời cuộc không phải điều xa lạ. Người cha từng trải qua nhiều khó khăn, chứng kiến những bất công của xã hội và luôn giữ thái độ coi trọng dân đã góp phần tạo nên môi trường tinh thần đặc biệt đối với cậu bé Nguyễn Sinh Cung.

Bảo tàng Hồ Chí Minh cho biết những lời dạy bảo của Nguyễn Sinh Sắc đã tiếp thêm sức mạnh cho Nguyễn Tất Thành trên con đường cứu nước. Ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành rời Việt Nam để tìm một con đường mới. Trong suốt hành trình kéo dài 30 năm sau đó, ông không còn có cơ hội gặp lại cha.

4. Rời quan trường, đi vào cuộc sống của nhân dân

Sau khi rời quan trường, cuộc đời Nguyễn Sinh Sắc có một bước chuyển rất đáng chú ý. Ông không trở thành một người sống tách biệt với xã hội mà tiếp tục đi nhiều nơi, gắn bó với người dân và làm nghề bốc thuốc. Từ Bắc vào Nam, ông có những năm tháng sống giữa nhân dân, được nhiều người dân che chở và quý trọng.

Đặc biệt, những năm cuối đời ông gắn bó với vùng Hòa An, Cao Lãnh, Đồng Tháp. Đây là nơi ông sống những ngày cuối cùng của cuộc đời. Tại đây, người dân địa phương coi ông như một người thân trong cộng đồng. Bảo tàng Hồ Chí Minh ghi nhận Cao Lãnh là miền quê ân tình sâu nặng đối với ông và cho biết ông mất trong vòng tay yêu thương của người dân làng Hòa An vào đêm 26 rạng sáng 27/10/1929.

Chi tiết ấy có giá trị đặc biệt khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Sinh Sắc. Một người từng đỗ đạt, từng làm quan, nhưng cuối đời lại được người dân bình thường yêu quý và chăm sóc. Đó là một sự ghi nhận không đến từ chức tước mà đến từ cách một con người đã sống với cộng đồng.

5. Một nhà Nho có tư tưởng tiến bộ

Nguyễn Sinh Sắc sống trong thời kỳ mà nhiều nhà Nho đứng trước sự lựa chọn khó khăn: tiếp tục con đường cũ hay tìm kiếm một cách nhìn mới trước tình trạng đất nước mất chủ quyền. Ông không trở thành một nhà cách mạng theo nghĩa trực tiếp tổ chức phong trào vũ trang, nhưng tư tưởng và cách sống của ông cho thấy sự chuyển biến đáng chú ý của một bộ phận sĩ phu Việt Nam.

Ông coi trọng việc học nhưng không tuyệt đối hóa khoa cử. Ông làm quan nhưng không xem chức quyền là mục đích cuối cùng. Ông sống giữa nhân dân và quan tâm đến những người nghèo khó. Những phẩm chất ấy khiến hình ảnh của ông vượt ra ngoài khuôn khổ một vị Phó bảng của triều Nguyễn.

Bảo tàng Hồ Chí Minh nhiều lần nhấn mạnh ông là “nhà nho giàu lòng yêu nước, thương dân”, đồng thời là người có ảnh hưởng quan trọng đến sự hình thành nhân cách và chí hướng của Hồ Chí Minh.

6. Người cha để lại một di sản không chỉ bằng lời nói

Nguyễn Sinh Sắc qua đời năm 1929, khi người con Nguyễn Tất Thành đã rời quê hương gần hai thập niên. Ông không được chứng kiến những bước ngoặt lớn trong cuộc đời người con và cũng không biết người con ấy sau này sẽ trở thành lãnh tụ của cách mạng Việt Nam.

Nhưng ảnh hưởng của ông không vì thế mà mất đi. Trong một gia đình có hoàn cảnh đặc biệt, người cha đã truyền cho con không chỉ kiến thức mà còn cách nhìn về cuộc đời: phải tự mình học tập, phải có ý chí, phải thương người nghèo và không được cúi đầu trước bất công.

Có thể nói, câu chuyện về Nguyễn Sinh Sắc không phải câu chuyện về một vị tướng ngoài chiến trường. Đó là câu chuyện về một nhà Nho dùng chính cuộc đời mình để thể hiện lòng yêu nước, thương dân. Những giá trị ấy đã trở thành một phần quan trọng trong môi trường tinh thần nuôi dưỡng người thanh niên Nguyễn Tất Thành.

Một người cha có thể không trực tiếp dẫn con đi trên con đường cách mạng, nhưng cách ông sống có thể trở thành bài học lớn nhất đối với người con. Nguyễn Sinh Sắc chính là một trường hợp như vậy.