MƯỜI BẢY TUỔI VÀ CON ĐƯỜNG KHÔNG THỂ KHÁC

Sài Gòn, năm 1931.

Trước vành móng ngựa của tòa án thực dân, người đứng trước những viên quan tòa không phải một vị lãnh tụ lớn tuổi.

Đó chỉ là một thanh niên mới mười bảy tuổi.

Người ta nói anh còn quá trẻ để hiểu hết việc mình đã làm.

Người ta tìm cách biến tuổi trẻ thành lý do để phủ nhận ý thức và lý tưởng của anh.

Nhưng người thanh niên ấy không xin tha.

Anh bình tĩnh khẳng định mình biết rõ việc mình làm và cất lên câu nói sau này đi cùng nhiều thế hệ thanh niên Việt Nam:

“Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể có con đường nào khác.”

Người thanh niên ấy là Lý Tự Trọng.

Cuộc đời anh chỉ kéo dài 17 năm.

Nhưng đôi khi, một cuộc đời rất ngắn vẫn đủ để để lại một câu hỏi cho những thế hệ sống hàng chục năm sau đó:

Tuổi trẻ sẽ lựa chọn con đường nào khi Tổ quốc cần mình?

Cậu bé được Nguyễn Ái Quốc dìu dắt

Lý Tự Trọng sinh năm 1914 trong một gia đình Việt kiều yêu nước ở vùng Đông Bắc Thái Lan, quê gốc tại Thạch Hà, Hà Tĩnh.

Ngay từ nhỏ, anh đã sống trong môi trường của những người Việt Nam yêu nước đang tìm đường đấu tranh giải phóng dân tộc.

Khoảng 11 tuổi, Lý Tự Trọng được lựa chọn cùng một nhóm thiếu niên Việt Nam sang Quảng Châu, Trung Quốc để học tập và rèn luyện.

Tại đây, anh được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp quan tâm, giáo dục.

Đó không chỉ là việc học chữ.

Những thiếu niên này được chuẩn bị để trở thành lớp người kế tục sự nghiệp cách mạng.

Lý Tự Trọng học rất nhanh.

Anh biết nhiều ngoại ngữ, được rèn luyện về kỷ luật, hoạt động bí mật và công tác liên lạc.

Những người cùng thời gọi anh bằng cái tên thân mật:

“Trọng con.”

Một cậu bé vóc người nhỏ nhưng nhanh nhẹn, thông minh và đặc biệt gan dạ.

Khi những người cách mạng Việt Nam ở Quảng Châu bị truy lùng, Lý Tự Trọng đã tìm cách duy trì liên lạc với các đồng chí đang bị giam giữ.

Tuổi đời còn rất nhỏ, nhưng anh đã bắt đầu bước vào thế giới đầy hiểm nguy của hoạt động cách mạng.

Người giao liên tuổi thiếu niên

Sau thời gian hoạt động ở nước ngoài, Lý Tự Trọng được đưa về nước.

Sài Gòn - Chợ Lớn lúc ấy là nơi mật thám Pháp kiểm soát rất gắt gao.

Các cơ sở cách mạng hoạt động bí mật.

Tài liệu phải được chuyển đi.

Mệnh lệnh phải được truyền đến.

Các cán bộ phải gặp nhau mà không để mật thám phát hiện.

Lý Tự Trọng được giao làm công tác liên lạc.

Người thanh niên chưa đầy hai mươi tuổi trở thành một “con thoi” bí mật giữa các cơ sở cách mạng.

Ban ngày, có lúc anh phải lao động ở bến tàu để tự nuôi sống mình.

Nhưng đằng sau dáng vẻ của một người lao động bình thường là những nhiệm vụ đặc biệt:

chuyển thư;

chuyển tài liệu;

giữ liên lạc;

bảo vệ cán bộ;

và tham gia xây dựng tổ chức thanh niên cách mạng.

Năm 1930, khi Đảng chủ trương xây dựng tổ chức thanh niên cộng sản, Lý Tự Trọng trở thành một trong những người trẻ đầu tiên được giao nhiệm vụ tuyên truyền, tổ chức lực lượng thanh niên.

Khi ấy, anh mới khoảng mười sáu tuổi.

Cuộc mít tinh ở Sài Gòn

Đầu năm 1931, tại Sài Gòn diễn ra một cuộc diễn thuyết cách mạng nhân dịp kỷ niệm cuộc Khởi nghĩa Yên Bái.

Một cán bộ của tổ chức được giao nhiệm vụ diễn thuyết chớp nhoáng trước quần chúng.

Lý Tự Trọng phụ trách bảo vệ.

Trong hoạt động bí mật, một cuộc diễn thuyết như vậy chỉ có thể kéo dài rất ngắn.

Nói xong phải rút ngay.

Bởi mật thám luôn có mặt.

Và hôm ấy, chúng xuất hiện.

Khi người cán bộ vừa diễn thuyết, lực lượng cảnh sát và mật thám thực dân lập tức lao vào bắt giữ.

Một tên mật thám Pháp tiến tới khống chế người cán bộ.

Khoảnh khắc quyết định chỉ diễn ra trong vài giây.

Nếu người diễn thuyết bị bắt, không chỉ một người bị bắt.

Từ người ấy, địch có thể lần ra nhiều cơ sở khác.

Lý Tự Trọng rút súng.

Anh bắn vào tên mật thám để bảo vệ đồng chí của mình rút lui.

Người cán bộ thoát được.

Nhưng Lý Tự Trọng bị bắt.

Từ thời khắc ấy, người thanh niên 17 tuổi bước vào gần mười tháng cuối cùng của cuộc đời.

Những cuộc thẩm vấn không có lời khai

Thực dân Pháp nhanh chóng nhận ra người chúng bắt được không phải một thanh niên bình thường.

Lý Tự Trọng biết nhiều cơ sở.

Biết nhiều cán bộ.

Biết những đường dây liên lạc bí mật.

Nếu anh khai, rất nhiều người có thể bị bắt.

Bởi vậy, các cuộc thẩm vấn diễn ra liên tục.

Tra tấn.

Dụ dỗ.

Đe dọa.

Tất cả đều nhằm một mục tiêu:

buộc người thanh niên mười bảy tuổi nói ra tên đồng đội.

Nhưng anh không khai.

Trong bài viết “Thanh niên anh hùng Lý Tự Trọng”, Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này kể lại rằng dù bị tra tấn rất nặng, Lý Tự Trọng vẫn không cung cấp thông tin cho kẻ thù.

Một nữ nhà báo Pháp từng tìm hiểu vụ việc cũng ghi lại sự kinh ngạc trước sức chịu đựng của người tù trẻ tuổi ấy.

Lý Tự Trọng có thể bị giam.

Có thể bị đánh.

Nhưng điều kẻ thù cần nhất thì chúng không lấy được:

bí mật của tổ chức.

Một lời đề nghị đổi lấy cuộc đời khác

Nhà cầm quyền thực dân không chỉ sử dụng tra tấn.

Chúng còn tìm cách mua chuộc.

Theo tư liệu được Báo Nhân Dân công bố, có người tìm cách thuyết phục Lý Tự Trọng rằng nếu từ bỏ con đường đang đi, anh có thể được đưa sang Pháp học tập, sau đó trở về với một cuộc sống có địa vị, quyền lợi và tương lai.

Đó là một lời đề nghị không nhỏ đối với một người mới mười bảy tuổi.

Phía trước có thể là sự sống.

Có thể là học hành.

Có thể là một cuộc đời dài.

Còn nếu tiếp tục con đường đã chọn, anh hiểu rất rõ điều gì đang chờ mình.

Nhưng Lý Tự Trọng không đổi lựa chọn.

Anh không đem bí mật của đồng đội đổi lấy sự sống của chính mình.

“Tôi hành động có suy nghĩ”

Ngày 17/4/1931, Lý Tự Trọng bị đưa ra xét xử.

Một trong những điều mà phía thực dân dựa vào là tuổi của người bị cáo.

Anh chưa trưởng thành theo cách họ định nghĩa.

Nhưng chính trước tòa, Lý Tự Trọng đã bác bỏ lập luận rằng mình hành động bồng bột chỉ vì còn trẻ.

Anh khẳng định:

“Tôi hành động có suy nghĩ, tôi hiểu việc tôi làm.”

Rồi từ đó, người thanh niên mười bảy tuổi nói lên lựa chọn của mình về trách nhiệm của tuổi trẻ đối với cách mạng.

Câu nói ấy trở thành bất tử:

“Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể có con đường nào khác.”

Đó không phải một khẩu hiệu được viết sau này để ca ngợi anh.

Nó được nói ra khi Lý Tự Trọng đang đứng trước một bản án có thể lấy đi mạng sống của mình.

Bởi vậy, sức nặng của câu nói không chỉ nằm ở từng chữ.

Nó nằm ở cái giá mà người nói sẵn sàng trả cho điều mình tin tưởng.

Người tù mười bảy tuổi

Bản án tử hình được tuyên.

Lý Tự Trọng trở về nhà tù.

Những ngày sau đó, anh sống giữa những người tù biết rằng người bạn trẻ của mình có thể bị đưa đi bất cứ lúc nào.

Nhưng điều khiến nhiều người nhớ về anh lại là tinh thần lạc quan.

Người thanh niên ấy không để cái chết sắp tới biến mình thành một con người tuyệt vọng.

Anh vẫn giữ niềm tin.

Vẫn động viên những người khác.

Và vẫn giữ nguyên thái độ trước những người đang giam giữ mình.

Ngay cả một người Pháp làm nhiệm vụ trong nhà tù, theo câu chuyện được Chủ tịch Hồ Chí Minh dẫn lại sau này, cũng phải bày tỏ sự kính trọng trước khí phách của người thanh niên Việt Nam.

Kẻ thù có thể tuyên án một người.

Nhưng chính trong nhà tù của họ, người bị kết án lại khiến những người canh giữ phải suy nghĩ về điều mà mình đang làm.

Đêm cuối cùng

Ngày 21/11/1931.

Lý Tự Trọng được đưa đi thi hành án tại Khám Lớn Sài Gòn.

Thực dân Pháp muốn cuộc hành quyết diễn ra trong im lặng.

Một thanh niên 17 tuổi sẽ biến mất trong một đêm.

Không mít tinh.

Không đám đông.

Không để câu chuyện lan rộng.

Nhưng điều chúng muốn đã không xảy ra.

Theo các tư liệu được Báo Nhân Dân ghi lại, trước khi hy sinh, Lý Tự Trọng vẫn giữ thái độ bình tĩnh và hát Quốc tế ca.

Những người tù trong Khám Lớn biết chuyện.

Họ tuyệt thực.

Họ hô khẩu hiệu phản đối.

Người thanh niên bị đưa lên máy chém.

Cuộc đời Lý Tự Trọng dừng lại khi mới 17 tuổi.

Anh chưa từng được sống một tuổi hai mươi.

Người thanh niên không có tuổi hai mươi

Có lẽ điều đặc biệt nhất khi kể lại câu chuyện Lý Tự Trọng hôm nay nằm ở chính tuổi của anh.

Mười bảy.

Đó là độ tuổi mà phần lớn người trẻ hôm nay vẫn đang ngồi trong lớp học.

Vẫn có cha mẹ chăm lo.

Vẫn đang lựa chọn ngành học, công việc và nghĩ về tương lai phía trước.

Lý Tự Trọng cũng từng là một người trẻ như thế.

Anh thích học.

Thông minh.

Biết nhiều ngoại ngữ.

Có cả một tương lai rất dài nếu lựa chọn một cuộc sống khác.

Nhưng đất nước anh khi ấy chưa độc lập.

Và thế hệ của anh phải trưởng thành sớm hơn tuổi.

Mười một tuổi bắt đầu được đào tạo.

Tuổi thiếu niên làm giao liên.

Mười sáu tuổi tham gia xây dựng tổ chức thanh niên.

Mười bảy tuổi bị bắt.

Mười bảy tuổi đứng trước tòa.

Và mười bảy tuổi bước lên pháp trường.

Cuộc đời rất ngắn.

Nhưng lý tưởng mà anh lựa chọn thì không dừng lại ở tuổi mười bảy.

Con đường còn tiếp tục

Nhiều năm sau ngày Lý Tự Trọng hy sinh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết riêng một bài về người thanh niên ấy trên Báo Nhân Dân.

Người nhắc lại tấm gương của Lý Tự Trọng để giáo dục thanh niên.

Rồi hết thế hệ này đến thế hệ khác, tên anh được đặt cho trường học, đường phố, giải thưởng, công trình thanh niên.

Năm 2011, sau nhiều năm tìm kiếm, hài cốt Lý Tự Trọng được đưa từ Thành phố Hồ Chí Minh trở về quê hương Hà Tĩnh.

Hàng nghìn người đón anh trở về.

Một người con xa quê gần tám mươi năm cuối cùng được nằm lại trên mảnh đất quê cha.

Nhưng có lẽ Lý Tự Trọng chưa bao giờ thật sự “trở về” chỉ trong một ngôi mộ.

Tên anh còn ở trong lịch sử của Đoàn.

Ở trong những buổi sinh hoạt của thanh niên.

Ở trên những con đường.

Và đặc biệt, ở trong một câu nói được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hơn chín thập kỷ đã qua kể từ đêm 21/11/1931.

Những người trẻ hôm nay không còn phải đứng trước máy chém để chứng minh lý tưởng của mình.

“Con đường cách mạng” của tuổi trẻ trong thời bình cũng không chỉ nằm ở chiến trường.

Nó có thể là học tập.

Là lao động.

Là sáng tạo.

Là nhận phần khó về mình.

Là sống có trách nhiệm với cộng đồng và đất nước.

Nhưng câu chuyện Lý Tự Trọng vẫn đặt ra một câu hỏi không hề cũ:

Khi còn trẻ, chúng ta sẽ dùng những năm tháng đẹp nhất của đời mình để làm gì?

Lý Tự Trọng chỉ có mười bảy năm để trả lời câu hỏi ấy.

Và câu trả lời của anh đã sống lâu hơn chính cuộc đời mình:

“Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể có con đường nào khác.”

Nguồn tư liệu: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Nhân Dân; bài “Thanh niên anh hùng Lý Tự Trọng” của Chủ tịch Hồ Chí Minh đăng Báo Nhân Dân năm 1964.