Mười lăm giờ dựng nên Lễ đài Độc lập

Sáng ngày 1 tháng 9 năm 1945, Hà Nội chỉ còn hơn một ngày để chuẩn bị cho sự kiện chưa từng có trong lịch sử dân tộc. Chiều hôm sau, tại vườn hoa Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ đọc Tuyên ngôn Độc lập và Chính phủ lâm thời sẽ ra mắt quốc dân đồng bào.

Giữa vô vàn công việc khẩn cấp, Ban tổ chức cần dựng một lễ đài. Công trình có thể giản dị vì thời gian và vật liệu đều hạn chế, nhưng phải trang nghiêm, đủ cao để nhân dân có thể nhìn thấy và đủ vững chắc cho khoảng 30 người đứng trên đó. Nhiệm vụ đặc biệt ấy được giao cho một kiến trúc sư mới 25 tuổi: Ngô Huy Quỳnh.

Ngô Huy Quỳnh sinh ngày 15 tháng 5 năm 1920 tại làng Ngọc Lập, xã Phùng Chí Kiên, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên. Ông theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và sớm bộc lộ năng lực thiết kế. Ngay từ năm học thứ ba, ông đã tham gia thiết kế, hướng dẫn xây dựng một số ngôi nhà và biệt thự tại Hà Nội, Nam Định và Đình Bảng. Nhưng chưa công trình nào đặt ông trước một thử thách đặc biệt như buổi sáng đầu tháng Chín năm ấy.

Người đến truyền đạt nhiệm vụ là ông Phạm Văn Khoa, thành viên tổ chức Văn hóa Cứu quốc, sau này trở thành đạo diễn và Cục trưởng Cục Điện ảnh đầu tiên. Yêu cầu rất rõ ràng: chiều ngày 2 tháng 9, Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ đứng trên lễ đài đọc Tuyên ngôn Độc lập. Thời gian dành cho việc khảo sát, thiết kế và thi công chỉ được tính bằng giờ.

Nhận nhiệm vụ, Ngô Huy Quỳnh mang theo những dụng cụ cần thiết rồi đạp xe tới vườn hoa Ba Đình. Trước mắt ông là một khoảng không gian rộng lớn nhưng gần như chưa có gì sẵn sàng cho buổi lễ. Kiến trúc sư trẻ phải nhanh chóng quan sát địa hình, đo đạc, xác định vị trí đặt lễ đài và hình dung dòng người sẽ hướng về đâu khi buổi lễ bắt đầu.

Ông lựa chọn phần bệ xi măng hình tròn giữa vườn hoa làm vị trí xây dựng. Lễ đài sẽ quay mặt về phía đường Cột Cờ, nay là đường Điện Biên Phủ. Đây phải là điểm tập trung ánh nhìn của hàng vạn người, đồng thời trở thành phông nền trang nghiêm cho giờ phút Chính phủ mới ra mắt nhân dân.

Áp lực không chỉ nằm ở thời gian. Một kiến trúc sư thông thường có thể mất nhiều ngày để khảo sát và sửa bản vẽ, rồi thêm nhiều tuần hoặc nhiều tháng để chuẩn bị vật liệu và thi công. Ngô Huy Quỳnh gần như không có những điều kiện ấy. Ông phải thiết kế bằng những vật liệu có thể huy động ngay trong thành phố và tính toán một kết cấu vừa đơn giản, vừa đủ sức chịu tải.

Đến khoảng giữa trưa, ba phương án được hoàn thành. Sau khi bản thiết kế được lựa chọn và phê duyệt, việc thi công lập tức bắt đầu. Gỗ được mượn để dựng khung. Vải đỏ và vải vàng được huy động để trang trí. Những người thợ mộc, họa sĩ và cán bộ tổ chức cùng bước vào một cuộc chạy đua với thời gian.

Lễ đài được thiết kế cao khoảng bốn mét, lấy cảm hứng từ hình ảnh bệ cột cờ thành Thăng Long. Khung gỗ tạo thành kết cấu chính. Phần lớn bề mặt được phủ vải đỏ xếp thành những nếp lớn, chính giữa đặt ngôi sao vàng. Phần trên phủ vải vàng, kết hợp các dải lụa đỏ và những bông hoa trang trí.

Công trình không sử dụng vật liệu đắt tiền. Sự trang nghiêm của nó đến từ tỷ lệ, màu sắc và những biểu tượng gắn với một đất nước vừa giành lại độc lập. Màu đỏ và ngôi sao vàng không chỉ làm đẹp cho lễ đài; đó là hình ảnh của lá quốc kỳ mà nhân dân sẽ cùng hướng tới trong ngày hội lớn.

Trong khi những người thợ khẩn trương cưa, ghép và dựng khung, Ngô Huy Quỳnh phải liên tục kiểm tra hệ thống chống đỡ. Trên lễ đài sẽ có Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các thành viên Chính phủ lâm thời. Vì vậy, dù thi công trong thời gian cực ngắn, kết cấu không được phép xảy ra bất kỳ sai sót nào.

Cả nhóm làm việc suốt đêm. Dưới ánh điện, từng thanh gỗ được ghép vào vị trí, từng tấm vải được căng lên và từng chi tiết trang trí được hoàn thiện. Không có một công trường quy mô lớn hay máy móc hiện đại. Công trình được dựng nên từ kỹ năng của người thợ, sự tính toán của kiến trúc sư và tinh thần tự nguyện của những người dân Hà Nội.

Trước rạng đông ngày 2 tháng 9, sau khoảng 15 giờ thiết kế và thi công gấp rút, Lễ đài Độc lập đã hoàn thành. Công trình nhỏ bé so với ý nghĩa của sự kiện mà nó sắp chứng kiến, nhưng đã đáp ứng được những yêu cầu quan trọng nhất: vững chắc, trang nghiêm và mang rõ hình ảnh của một quốc gia độc lập.

Buổi chiều hôm ấy, nhân dân từ nhiều hướng đổ về Ba Đình. Công nhân, nông dân, thanh niên, phụ nữ, các đoàn thể cứu quốc và lực lượng vũ trang đứng kín quảng trường. Nhiều người đã đi từ rất sớm, mang theo cờ đỏ sao vàng và niềm háo hức được chứng kiến sự ra đời của một nhà nước mới.

Đúng 14 giờ, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các thành viên Chính phủ lâm thời bước lên lễ đài. Từ công trình được dựng trong một đêm, Người đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố trước quốc dân và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ở phía dưới, giữa biển người, kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh nhìn công trình mà mình vừa hoàn thành. Trong hồi ký, ông kể rằng khi Chủ tịch Hồ Chí Minh từ lễ đài bước xuống, trái tim ông đập rộn ràng vì nhận ra từ giây phút ấy, mình đã trở thành công dân của một nước độc lập.

Lễ đài chỉ là một công trình tạm thời. Sau buổi lễ, nó không tồn tại như một cung điện hay một tòa nhà bền vững qua nhiều thế hệ. Nhưng giá trị của kiến trúc không phải lúc nào cũng được đo bằng thời gian tồn tại của vật liệu. Có những công trình sống mãi nhờ sự kiện mà chúng chứng kiến và ý nghĩa mà chúng chuyên chở.

Sau này, Ngô Huy Quỳnh tiếp tục có nhiều đóng góp cho kiến trúc và giáo dục Việt Nam. Ông tham gia xây dựng lớp kiến trúc đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, nghiên cứu lịch sử kiến trúc dân tộc và để lại nhiều công trình lý luận có giá trị. Ông được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật cùng nhiều huân chương cao quý.

Nhưng trong sự nghiệp kéo dài hơn 60 năm ấy, Lễ đài Độc lập vẫn là một dấu mốc đặc biệt. Nó cho thấy tuổi trẻ có thể đảm nhận một trách nhiệm lớn lao khi đất nước cần; đồng thời chứng minh rằng sự sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ điều kiện đầy đủ. Đôi khi, một công trình có ý nghĩa lịch sử được dựng nên từ vài bản vẽ gấp, những thanh gỗ đi mượn, những tấm vải được góp lại và một đêm không ngủ.

Ngày nay, khi nhìn những bức ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, phía sau Người là lễ đài do kiến trúc sư trẻ Ngô Huy Quỳnh thiết kế. Công trình ấy đã hoàn thành sứ mệnh của mình trong một buổi chiều, nhưng hình ảnh của nó vẫn hiện diện trong ký ức dân tộc như một phần không thể tách rời của ngày Việt Nam tuyên bố với thế giới quyền tự do và độc lập.