PHAN HÀM VÀ HÀNH TRÌNH TỪ NGƯỜI THẦY GIÁO ĐẾN VỊ TƯỚNG THAM MƯU

Phan Hàm (1916–2002) là một Thiếu tướng của Quân đội Nhân dân Việt Nam, quê ở Quế Châu, Quế Sơn, Quảng Nam. Trước khi bước vào quân đội, ông từng có những năm tháng học tập và dạy học. Sau Cách mạng tháng Tám, cuộc đời ông chuyển sang một hướng hoàn toàn khác: từ lớp học đến chiến trường, rồi từ chiến trường đến những cơ quan tham mưu cấp cao của quân đội.

Nếu nhiều vị tướng được biết đến qua một trận đánh nổi tiếng, câu chuyện của Phan Hàm lại đặc biệt ở vai trò phía sau chiến trường. Ông dành nhiều năm làm công tác huấn luyện, tham mưu và tác chiến, trực tiếp tham gia chuẩn bị cho những chiến dịch lớn. Đến năm 1975, ông là một trong những Phó Tư lệnh của Chiến dịch Tây Nguyên, chiến dịch mở đầu cho bước phát triển quyết định của cuộc Tổng tiến công mùa Xuân 1975.

1. TỪ BỤC GIẢNG ĐẾN QUÂN NGŨ

Phan Hàm sinh năm 1916 tại Quảng Nam. Sau khi học tập, ông từng dạy học trong những năm 1942–1944. Khi ấy, công việc của ông gắn với trường lớp và học sinh, hoàn toàn khác với những năm tháng chiến tranh sau này.

Năm 1945 trở thành bước ngoặt lớn. Sau Cách mạng tháng Tám, ông tham gia Trường Thanh niên tiền tuyến tại Huế. Lực lượng từ ngôi trường này sau đó trở thành một bộ phận quan trọng của lực lượng vũ trang Trung Bộ.

Từ đây, người thầy giáo trẻ bắt đầu học một công việc mới: tổ chức con người, huấn luyện chiến đấu và chuẩn bị cho một cuộc chiến mà lúc đó chưa ai biết sẽ kéo dài bao lâu.

2. NGƯỜI LÍNH HỌC CÁCH LÀM THAM MƯU

Những năm đầu kháng chiến chống Pháp, Phan Hàm công tác tại Liên khu 5, trong đó có nhiệm vụ huấn luyện và tham mưu. Đây là thời kỳ quân đội còn thiếu thốn về cả vũ khí, phương tiện lẫn cán bộ có chuyên môn.

Một người làm tham mưu không nhất thiết phải là người đứng đầu trận đánh. Công việc của họ là thu thập thông tin, đánh giá tình hình, tính toán lực lượng và đề xuất cách tổ chức chiến đấu. Những quyết định ấy có thể ảnh hưởng đến hàng trăm, hàng nghìn người trên chiến trường.

Phan Hàm dần trưởng thành chính từ công việc đó. Kinh nghiệm của ông không chỉ đến từ những lần trực tiếp đối mặt với chiến đấu mà còn từ việc quan sát, phân tích và rút kinh nghiệm sau mỗi trận đánh.

3. TRẬN PHỤC KÍCH Ở ĐÈO AN KHÊ

Năm 1953, khi cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn quyết liệt, Phan Hàm tham gia chỉ huy một trận phục kích đoàn xe vận tải của quân Pháp tại đèo An Khê, Bình Định. Hoạt động này góp phần phối hợp với chiến trường Điện Biên Phủ.

Đèo núi là địa hình thích hợp để tổ chức phục kích, nhưng địa hình thuận lợi không tự động tạo nên chiến thắng. Người chỉ huy phải lựa chọn vị trí, thời điểm và cách bố trí lực lượng sao cho phù hợp.

Những trận đánh như vậy đem lại cho Phan Hàm kinh nghiệm thực tế rất quan trọng. Ông hiểu rằng một kế hoạch tốt phải bắt đầu từ việc nắm chắc địa hình và tình hình đối phương, đồng thời phải tính đến khả năng của chính lực lượng mình.

4. NGƯỜI ĐỨNG SAU NHỮNG BẢN KẾ HOẠCH

Sau năm 1954, Phan Hàm tiếp tục phát triển theo hướng công tác tham mưu. Năm 1958, ông được phong quân hàm Thượng tá và sau đó giữ chức Cục phó Cục Tác chiến Bộ Tổng Tham mưu, theo dõi chiến trường miền Nam.

Đây là một công việc ít xuất hiện trong những câu chuyện phổ biến về chiến tranh. Nếu ngoài chiến trường người lính nhìn thấy một trận đánh cụ thể, thì tại cơ quan tham mưu, người cán bộ phải nhìn cả một chiến trường rộng lớn.

Họ phải liên tục đặt những câu hỏi: lực lượng đang ở đâu, đối phương có khả năng gì, nơi nào cần tăng cường, thời điểm nào thích hợp và làm thế nào để nhiều đơn vị có thể phối hợp thành một kế hoạch thống nhất.

Phan Hàm đã dành nhiều năm làm công việc âm thầm đó.

5. BƯỚC NGOẶT TÂY NGUYÊN NĂM 1975

Đầu năm 1975, một nhiệm vụ đặc biệt được đặt ra tại Tây Nguyên. Ngày 5 tháng 2, Bộ Tư lệnh Chiến dịch Tây Nguyên được thành lập, do Trung tướng Hoàng Minh Thảo làm Tư lệnh, Đại tá Đặng Vũ Hiệp làm Chính ủy; Vũ Lăng, Phan Hàm, Nguyễn Năng và Nguyễn Lang giữ các chức vụ Phó Tư lệnh.

Trong chiến dịch diễn ra từ ngày 4 tháng 3 đến ngày 3 tháng 4 năm 1975, Phan Hàm giữ chức Phó Tư lệnh. Ông cùng các cán bộ chỉ huy khác tham gia tổ chức và chỉ đạo chiến dịch.

Tây Nguyên được lựa chọn làm hướng tiến công chiến lược vì đây là địa bàn có vị trí quan trọng. Khi Buôn Ma Thuột bị đánh chiếm và tình hình tiếp tục phát triển nhanh chóng, thế trận ở miền Nam có những thay đổi rất lớn. Chiến dịch Tây Nguyên từ đó trở thành bước ngoặt quan trọng của mùa Xuân 1975.

6. NGƯỜI TỪNG ĐI QUA CẢ CHIẾN TRƯỜNG VÀ PHÒNG THAM MƯU

Sau năm 1975, Phan Hàm tiếp tục công tác trong quân đội. Năm 1980, ông được phong quân hàm Thiếu tướng và từng giữ chức Cục trưởng Cục Tác chiến Bộ Tổng Tham mưu. Sau đó ông làm chuyên viên của Bộ Quốc phòng.

Điều đặc biệt là sau khi trải qua nhiều năm làm công tác quân sự, ông còn ghi lại những trải nghiệm của mình bằng sách. Tác phẩm “Xuân giải phóng” và “Trong trận đối đầu thế kỷ” là những tư liệu giúp người đọc tiếp cận chiến tranh từ góc nhìn của một cán bộ từng trực tiếp tham gia công tác tham mưu và chỉ huy.

Phan Hàm qua đời năm 2002. Nhìn lại cuộc đời ông, có thể thấy một hành trình khá đặc biệt: bắt đầu từ nghề dạy học, bước vào quân đội, trưởng thành qua chiến trường rồi trở thành người làm công tác tham mưu ở cấp cao.

Câu chuyện của ông cũng nhắc chúng ta rằng một chiến dịch lớn không chỉ được tạo nên bởi những người trực tiếp cầm súng. Đằng sau mỗi trận đánh còn có những người phải suy nghĩ về toàn bộ thế trận, tính toán lực lượng và tìm cách biến những kế hoạch trên giấy thành hành động thực tế.

Phan Hàm chính là một trong những con người như vậy. Ông không phải cái tên thường xuất hiện đầu tiên khi nhắc đến những vị tướng của mùa Xuân 1975, nhưng hành trình của ông cho thấy một khía cạnh khác của chiến tranh: sức mạnh của người chỉ huy đôi khi nằm ở khả năng nhìn thấy toàn bộ chiến trường thay vì chỉ nhìn vào một trận đánh.