Mười tuổi xuân nằm lại giữa Đồng Lộc

Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55 gồm mười nữ thanh niên xung phong tuổi đời còn rất trẻ, làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh. Tiểu đội trưởng Võ Thị Tần khi ấy 24 tuổi; người trẻ nhất là Võ Thị Hà, mới 17 tuổi. Công việc của các cô tưởng như giản dị: san lấp hố bom, sửa đường, bảo đảm cho những đoàn xe vượt qua trọng điểm. Nhưng mỗi lần bước xuống mặt đường cũng đồng nghĩa với việc bước vào nơi cái chết có thể đến bất cứ lúc nào.

Năm 1968, Ngã ba Đồng Lộc là một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt trên tuyến đường chi viện cho chiến trường miền Nam. Bom Mỹ trút xuống ngày đêm. Mặt đường vừa được sửa xong có thể lại biến thành những hố bom chỉ sau một đợt oanh kích. Trong hoàn cảnh ấy, những nữ thanh niên xung phong không có vũ khí để chống trả máy bay, điều họ có thể làm là nhanh chóng đưa con đường trở lại trạng thái có thể thông xe.

Họ sống giữa bom đạn nhưng vẫn là những cô gái ở tuổi đôi mươi. Họ có gia đình để nhớ, có những người thân đang chờ đợi, có những ước mơ chưa kịp thực hiện. Những lá thư, những câu chuyện về quê nhà, những phút nghỉ hiếm hoi giữa hai lần làm nhiệm vụ khiến cuộc sống của họ hiện lên không chỉ bằng sự hy sinh, mà còn bằng một tuổi trẻ rất đỗi bình thường.

Ngày 24/7/1968, Tiểu đội 4 lại nhận nhiệm vụ ra mặt đường. Công việc quen thuộc bắt đầu: quan sát, san lấp hố bom, sửa chữa những đoạn đường bị đánh phá để giữ cho tuyến giao thông không bị gián đoạn.

Đó là một ngày Đồng Lộc tiếp tục hứng chịu những trận bom dữ dội. Khoảng 16 giờ, một trận bom đánh trúng khu vực mười cô gái đang trú ẩn trong một hầm chữ A. Đất đá đổ xuống. Căn hầm bị vùi lấp. Cả mười người hy sinh. Một ngày trước đó, họ vẫn còn là mười cô gái cùng làm việc, cùng gọi nhau bằng những cái tên thân thuộc. Sau trận bom, mỗi cái tên trở thành một phần của ký ức chiến tranh: Võ Thị Tần, Hồ Thị Cúc, Nguyễn Thị Nhỏ, Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi, Nguyễn Thị Xuân, Hà Thị Xanh, Trần Thị Hường, Trần Thị Rạng và Võ Thị Hà.

Trong số họ, người trẻ nhất mới 17 tuổi. Có lẽ điều khiến câu chuyện Đồng Lộc day dứt không nằm ở con số mười. Mà nằm ở sự thật rằng mười cuộc đời đã dừng lại cùng một lúc. Mười người có cha mẹ. Mười gia đình có một người con gái. Mười tuổi trẻ đang ở phía trước. Nếu không có chiến tranh, những cô gái ấy có thể đã trở về quê, lập gia đình, làm những công việc bình thường và sống một cuộc đời bình thường như bao người khác.

Nhưng chiến tranh không cho họ cơ hội ấy. Sau trận bom, đồng đội lao vào tìm kiếm. Chín cô gái lần lượt được đưa lên khỏi lòng đất. Riêng Hồ Thị Cúc, người tiểu đội phó, vẫn chưa được tìm thấy. Cuộc tìm kiếm kéo dài trong đất đá. Những người còn sống tiếp tục đào từng lớp đất, hy vọng tìm thấy người đồng đội cuối cùng. Cuối cùng, Hồ Thị Cúc được tìm thấy.

Câu chuyện ấy khiến người ta hiểu rằng sự hy sinh không kết thúc ở khoảnh khắc quả bom rơi xuống. Nó còn nằm lại trong những người sống – những người phải tiếp tục gọi tên đồng đội, tiếp tục mang ký ức về họ trong suốt phần đời còn lại. Sau chiến tranh, Ngã ba Đồng Lộc trở thành một địa danh lịch sử. Nhưng nếu chỉ gọi nơi đây là một “di tích”, có lẽ vẫn chưa đủ. Bởi dưới lớp đất ấy là tuổi trẻ của những con người từng sống, từng cười, từng nhớ nhà và từng mong một ngày được trở về. Những nữ thanh niên xung phong ấy không phải những con người sinh ra đã thuộc về huyền thoại. Họ trở thành một phần của lịch sử bởi trong một thời điểm mà sự sống và cái chết chỉ cách nhau một trận bom, họ vẫn bước ra mặt đường. Họ không biết chuyến đi ấy sẽ là chuyến cuối cùng. Buổi chiều 24/7/1968, mười cô gái đi làm nhiệm vụ như bao ngày khác. Không ai biết đó là buổi chiều cuối cùng của tuổi trẻ. Và có lẽ chính điều đó làm câu chuyện về mười cô gái Đồng Lộc trở nên sâu sắc. Họ không hy sinh để trở thành biểu tượng. Họ chỉ làm công việc mà mình được giao, ở một nơi mà đất nước đang cần họ nhất. Chính sự bình dị ấy làm cho sự hy sinh trở nên lớn lao.

Ngày nay, khi những đoàn xe đã đi qua Đồng Lộc trong bình yên, con đường không còn những hố bom như năm xưa. Nhưng mỗi bước chân trên mảnh đất này vẫn có thể gợi nhớ về mười cô gái đã từng đứng giữa khói bom để giữ đường thông. Họ nằm lại ở Đồng Lộc, nhưng con đường mà họ từng bảo vệ vẫn đi tiếp. Và tuổi hai mươi của họ, từ một buổi chiều không trở về, đã ở lại mãi trong ký ức của đất nước.