NAM CAO – NHÀ VĂN BƯỚC TỪ TRANG GIẤY VÀO KHÁNG CHIẾN

Trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, Nam Cao được nhớ đến qua những trang viết về người nông dân nghèo, người trí thức nhỏ bé và những thân phận bị dồn đến tận cùng của cuộc sống. Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, Sống mòn đã đưa tên tuổi ông trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học hiện thực Việt Nam. Nhưng cuộc đời Nam Cao không chỉ dừng lại ở trang giấy. Khi đất nước bước vào những năm tháng chiến tranh, ông rời bàn viết để trực tiếp tham gia vào công cuộc kháng chiến, trở thành một nhà văn – chiến sĩ.

Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri, sinh ngày 29/10/1917 tại làng Đại Hoàng, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Ông bắt đầu viết văn từ giữa những năm 1930 và có tác phẩm đăng trên các báo, tạp chí đương thời. Những năm trước Cách mạng Tháng Tám, ông từng dạy học, viết báo và sáng tác văn học. Qua những trang viết, Nam Cao đặc biệt quan tâm đến cuộc sống của những con người nghèo khổ, những người nông dân bị đẩy vào cảnh bế tắc và những trí thức sống trong nghèo túng, giằng co giữa lý tưởng và hiện thực.

Nhưng chính những biến động của đất nước đã đưa Nam Cao bước sang một chặng đường khác. Năm 1943, ông tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tham gia công tác chính quyền ở địa phương, rồi ra Hà Nội hoạt động trong Hội Văn hóa Cứu quốc và làm Thư ký tòa soạn Tạp chí Tiên phong. Những năm đầu của chính quyền cách mạng, người từng dùng ngòi bút để phản ánh những phận người khốn khổ nay trực tiếp tham gia vào đời sống của một đất nước đang đứng trước những thử thách mới.

Cuối năm 1946, khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Nam Cao theo đoàn quân Nam tiến vào Nam Trung Bộ với tư cách phóng viên. Ông không đứng ngoài cuộc chiến để chỉ quan sát và viết về chiến tranh, mà trực tiếp đi vào những vùng chiến đấu, ghi nhận cuộc sống của bộ đội và nhân dân. Sau đó, ông trở ra Bắc và tiếp tục công tác tại Ty Văn hóa Hà Nam. Mùa thu năm 1947, Nam Cao lên Việt Bắc, làm phóng viên Báo Cứu quốc, tham gia phụ trách Báo Cứu quốc Việt Bắc và làm Thư ký tòa soạn.

Ở Việt Bắc, Nam Cao tiếp tục viết và làm công tác tuyên truyền, nhưng những trải nghiệm của cuộc kháng chiến cũng làm thay đổi cách ông nhìn về con người và văn chương. Ông không còn chỉ đứng trước những số phận nghèo khổ để quan sát mà trực tiếp sống giữa những người đang chiến đấu, lao động và chịu đựng gian khổ. Tác phẩm Ở rừng – được viết trong thời kỳ này – mang dấu ấn của những trải nghiệm thực tế trong cuộc sống kháng chiến. Năm 1950, ông tham gia Tạp chí Văn nghệ, đồng thời là Ủy viên Tiểu ban Văn nghệ Trung ương.

Một trong những điều đặc biệt ở Nam Cao là ông luôn nhìn văn chương như một cách để đến gần đời sống. Trong những năm kháng chiến, ông không chỉ viết mà còn đi, quan sát và ghi nhận thực tế. Cuối năm 1950, ông tham gia Chiến dịch Biên giới. Năm 1951, ông tiếp tục đi công tác ở Khu IV rồi trở ra tham gia đoàn công tác thuế nông nghiệp tại vùng địch hậu Khu III. Chuyến đi ấy cũng gắn với mong muốn tiếp tục khảo sát thực tế cuộc sống và kháng chiến của người dân để làm chất liệu cho một cuốn tiểu thuyết mà ông dự định viết.

Nhưng chuyến đi ấy cũng trở thành chuyến đi cuối cùng của nhà văn. Ngày 30/11/1951, đoàn công tác của Nam Cao bị địch phục kích tại khu vực Hoàng Đan, Ninh Bình. Nam Cao cùng các đồng chí trong đoàn hy sinh khi ông mới 34 tuổi. Cái chết của ông xảy ra không phải trên một chiến hào trong một trận đánh lớn, mà trên một chuyến công tác vào vùng địch hậu – nơi những cán bộ văn hóa, tuyên truyền, kinh tế và những người phục vụ kháng chiến cũng phải đối diện với hiểm nguy và sự hy sinh.

Sự ra đi đột ngột ấy để lại một khoảng trống lớn trong đời sống văn học kháng chiến. Nam Cao đã không kịp hoàn thành những dự định sáng tác còn dang dở. Nhưng chính những năm tháng ông sống và làm việc trong kháng chiến đã mở rộng thêm ý nghĩa của hình tượng nhà văn trong lịch sử Việt Nam: nhà văn không chỉ viết về cuộc chiến mà còn bước vào cuộc chiến, sống cùng nhân dân và chia sẻ những gian khổ của đất nước.

Nam Cao cũng để lại một di sản văn học đặc biệt bởi ông không nhìn con người chỉ từ những nhãn mác đơn giản. Trong những trang viết của ông, người nông dân có nỗi đau, người trí thức có những giằng co, còn con người nói chung luôn phải đấu tranh để giữ lại phần người của mình. Chính sự quan tâm sâu sắc đến con người ấy khiến những tác phẩm của ông vượt ra ngoài hoàn cảnh ra đời và tiếp tục có giá trị trong văn học Việt Nam. Năm 1996, Nam Cao được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.