NẮM NGẢI CỨU TRÊN ĐỈNH PHA ĐIN
Trong ký ức của ông Bùi Văn Nghĩa (93 tuổi, nguyên Chiến sĩ xe thồ, Đoàn dân công hỏa tuyến tỉnh Thanh Hóa), đèo Pha Đin năm 1954 là một con đường độc đạo trườn mình qua những dãy núi đá cao vút, nơi mà mây mù và bụi thuốc súng hòa làm một. Pha Đin không chỉ dốc đứng đến mức người đi trước nhìn thấy gót chân người đi sau, mà còn là "tọa độ chết" nơi máy bay địch ném bom bắn phá ngày đêm nhằm chặt đứt con đường tiếp tế lương thực cho mặt trận.
Năm ấy, ông Nghĩa 21 tuổi, cùng với chiếc xe thồ được cải tiến – gia cố thêm thanh tre để thồ tới hơn 2 tạ gạo – miệt mài hành quân từ Thanh Hóa lên Tây Bắc. Đêm đó, khi đang rướn mình đẩy xe lên con dốc gần đỉnh đèo, một cơn gió lùa từ thung lũng lạnh ngắt khiến ông rùng mình. Đột nhiên, đôi chân ông bủn rủn, đầu óc quay cuồng. Cơn sốt rét ác tính – kẻ thù đáng sợ nhất của lính chiến trường lúc bấy giờ – ập đến bất ngờ.
Ông Nghĩa gục xuống bên cạnh chiếc xe thồ của mình. Giữa màn đêm mờ sương, tiếng đại bác rền vang từ phía lòng chảo Điện Biên vọng về, ông thấy cơ thể mình khi thì nóng như nung, khi thì lạnh thấu xương tủy. "Lúc ấy, tôi nghĩ mình chắc phải nằm lại ở đỉnh đèo này rồi. Gạo chưa tới được cho anh em, mà mình thì không còn sức để thở," ông bùi ngùi nhớ lại.
Giữa lúc nửa tỉnh nửa mê, ông thấy một bóng người nhỏ nhắn dừng lại bên cạnh. Đó là chị Thắm, một cô gái dân công hỏa tuyến người địa phương đang gánh gạo ngược dốc. Thấy ông Nghĩa tím tái, chị Thắm không ngần ngại hạ đòn gánh xuống. Chị quờ tay lên những vách đá ẩm ướt ven đường, hái lấy một nắm lá ngải cứu dại mọc chen chúc trong khe đá.
Chị Thắm đặt đầu ông Nghĩa lên đùi mình, lấy chiếc khăn rằn thấm nước suối lau đi những giọt mồ hôi lạnh toát trên trán ông. Chị vò nát nắm lá ngải cứu, trộn với một chút muối trắng – thứ quý giá hơn vàng ở chiến trường – rồi bắt ông nhai. Vị đắng ngắt của lá ngải cứu hòa cùng vị mặn của muối và mùi hăng nồng của đất đá khiến ông bừng tỉnh.
"Uống đi anh, ráng lên anh lính. Sắp tới đỉnh rồi, qua bên kia đèo là anh em mình thắng," giọng chị Thắm dịu dàng nhưng cương quyết giữa tiếng gió rít qua khe núi.
Sáng hôm sau, khi những tia nắng đầu tiên xuyên qua màn sương mù dày đặc của Pha Đin, ông Nghĩa thấy mình tỉnh táo lạ thường. Chị Thắm đã đi từ lúc nào, nhưng trên tay ông vẫn còn vương mùi hăng hắc của lá ngải cứu rừng. Chính nắm lá dại ấy và hơi ấm từ bàn tay của người chị dân công xa lạ đã giúp ông có thêm sức mạnh để đẩy chiếc xe thồ vượt qua đỉnh đèo, tiến về phía lòng chảo Điện Biên đang rực lửa.
Hơn 70 năm đã trôi qua, mỗi khi nhìn thấy nhành lá ngải cứu trong vườn nhà, ông Nghĩa lại xúc động nhớ về đỉnh đèo Pha Đin năm ấy. Ông bảo, giữa chiến tranh khốc liệt, thứ cứu sống con người đôi khi không phải là thuốc men hiện đại, mà là những nắm lá dại bên đường và tấm lòng bao dung, nhường cơm sẻ áo của đồng bào mình trong những giây phút sinh tử.
