NAM QUỐC SƠN HÀ – LỜI KHẲNG ĐỊNH VỀ NON SÔNG VÀ CHỦ QUYỀN ĐẠI VIỆT

“Nam quốc sơn hà” được lưu truyền qua nhiều thế kỷ như một văn bản đặc biệt trong lịch sử và văn học Việt Nam. Chỉ với bốn câu thơ ngắn gọn, tác phẩm đề cập trực tiếp đến đất nước, người đứng đầu quốc gia, cương vực và việc chống lại hành động xâm phạm lãnh thổ. Bài thơ được truyền lại bằng chữ Hán và hiện tồn tại nhiều dị bản trong các nguồn thư tịch. Vì vậy, khi tìm hiểu “Nam quốc sơn hà”, cần phân biệt giữa văn bản được truyền lại, bối cảnh lịch sử gắn với bài thơ và những cách giải thích được hình thành ở các thời kỳ sau.

Bối cảnh thường được nhắc đến nhiều nhất khi nói về “Nam quốc sơn hà” là cuộc chiến tranh giữa Đại Việt và nhà Tống vào những năm 1075–1077. Khi ấy, Đại Việt dưới triều vua Lý Nhân Tông. Lý Thường Kiệt giữ trọng trách lớn trong triều đình và quân đội. Trước những hoạt động chuẩn bị quân sự của nhà Tống tại khu vực biên giới, năm 1075 quân Đại Việt tiến đánh các căn cứ Khâm Châu, Liêm Châu và Ung Châu, sau đó rút quân về nước để chuẩn bị phòng thủ.

Cuối năm 1076, nhà Tống đưa quân tiến vào Đại Việt. Lý Thường Kiệt tổ chức lực lượng phòng thủ tại khu vực sông Như Nguyệt, tức một đoạn sông Cầu ngày nay. Dòng sông cùng hệ thống phòng tuyến ở bờ phía nam trở thành địa bàn quan trọng ngăn chặn quân Tống tiến sâu về Thăng Long. Quân Tống nhiều lần tìm cách vượt sông trong khi quân Đại Việt tổ chức phòng thủ, tập kích và phản công. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận bài “Nam quốc sơn hà” trong mối liên hệ với cuộc kháng chiến chống Tống và trận chiến tại sông Như Nguyệt.

Theo văn bản thường được sử dụng hiện nay, nguyên tác bốn câu là:

“Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.”

Một cách dịch nghĩa quen thuộc có thể hiểu rằng: sông núi của nước Nam là nơi Nam đế cai quản; cương vực ấy đã được xác định; những kẻ xâm phạm rồi sẽ chứng kiến thất bại. Do có nhiều bản dịch thơ khác nhau, khi tìm hiểu nội dung lịch sử của tác phẩm cần ưu tiên nguyên văn chữ Hán và ý nghĩa của các khái niệm trong văn bản, thay vì mặc nhiên coi một bản dịch cụ thể là nguyên tác. Báo Nhân Dân từng lưu ý rằng “Nam quốc sơn hà” hiện có nhiều dị bản và nhiều bản dịch khác nhau.

Ngay câu đầu tiên, “Nam quốc sơn hà Nam đế cư”, bài thơ xác định rõ hai yếu tố: “Nam quốc” – nước Nam và “Nam đế” – người đứng đầu nước Nam. Trong bối cảnh chính trị Đông Á thời trung đại, việc sử dụng chữ “đế” mang nội dung đáng chú ý. Theo phân tích được Báo Nhân Dân dẫn lại, “đế” và “vương” không hoàn toàn đồng nhất về địa vị trong hệ thống quan niệm chính trị đương thời. Việc sử dụng “Nam đế” thể hiện vị thế riêng của người đứng đầu nước Nam, không đặt nước Nam trong cách nhìn chỉ là một đơn vị phụ thuộc của phương Bắc.

Câu thứ hai, “Tiệt nhiên định phận tại thiên thư”, tiếp tục nói về phạm vi, cương vực của quốc gia. Khái niệm “phận” trong câu thơ được giải thích gắn với địa phận, lãnh thổ chứ không đơn thuần mang nghĩa số phận của con người. Hai câu đầu vì vậy tạo thành một mệnh đề tương đối hoàn chỉnh: có một nước Nam, có người đứng đầu nước Nam và có cương vực của nước Nam.

Hai câu sau chuyển từ việc xác định quốc gia và cương vực sang vấn đề xâm phạm lãnh thổ. Câu “Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm” đặt vấn đề về hành động đưa quân đến xâm phạm. Câu cuối “Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư” tuyên bố kết cục thất bại đối với lực lượng thực hiện hành động ấy. Toàn bộ bài thơ vì vậy được cấu tạo rất ngắn gọn: hai câu đầu xác định quyền làm chủ đất nước, hai câu sau hướng trực tiếp tới hành động xâm lược và kết quả của cuộc xâm lược.

Chính nội dung này khiến “Nam quốc sơn hà” được nhiều tài liệu hiện đại gọi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên hoặc một bản tuyên ngôn độc lập sớm của Việt Nam. Báo Nhân Dân khi đề cập truyền thống dựng nước và giữ nước cũng xác định bài thơ thể hiện nhận thức về độc lập, chủ quyền và lãnh thổ. Tuy nhiên, tên gọi “Tuyên ngôn độc lập” là cách đánh giá về ý nghĩa lịch sử và tư tưởng của tác phẩm trong nghiên cứu về sau; “Nam quốc sơn hà” về hình thức vẫn là một bài thơ chữ Hán bốn câu.

Một vấn đề cần được trình bày thận trọng là tác giả của bài thơ. Trong nhiều tài liệu phổ biến trước đây, “Nam quốc sơn hà” thường được ghi là của Lý Thường Kiệt. Cách ghi này khiến nhiều thế hệ độc giả quen với tên gọi “bài thơ Nam quốc sơn hà của Lý Thường Kiệt”. Tuy nhiên, khi đối chiếu sử liệu, vấn đề không đơn giản như vậy.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết các sử liệu Việt Nam không ghi tên tác giả bài thơ và nhận định việc mặc nhiên xác định Lý Thường Kiệt là tác giả là không có đủ căn cứ. Một số nghiên cứu Hán Nôm cũng chỉ ra rằng những văn bản cổ lưu truyền bài thơ không ghi Lý Thường Kiệt là người sáng tác. Vì vậy, cách viết phù hợp hơn là “Nam quốc sơn hà – bài thơ gắn với cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý và thường được truyền tụng trong mối liên hệ với Lý Thường Kiệt”, thay vì khẳng định chắc chắn “Lý Thường Kiệt sáng tác Nam quốc sơn hà”.

Sự phức tạp còn nằm ở quá trình lưu truyền văn bản. Theo thông tin được Báo Nhân Dân dẫn từ các nhà nghiên cứu, có người thống kê khoảng 25 dị bản, trong khi một nghiên cứu khác xác định có tới 35 dị bản của “Nam quốc sơn hà”. Điều đó cho thấy văn bản đã trải qua một quá trình lưu truyền lâu dài trong thư tịch, truyền thuyết và đời sống văn hóa.

Các nguồn thư tịch cũng gắn bài thơ với truyền thuyết về hai vị thần Trương Hống và Trương Hát. Theo hệ thống truyền thuyết được lưu lại, tiếng đọc bài thơ vang lên từ đền thờ thần để trợ giúp quân đội chống giặc. Những chi tiết này thuộc lớp truyền thuyết và tín ngưỡng được lưu truyền cùng tác phẩm, không nên trình bày như một sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng theo nghĩa hiện đại. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết “Đại Việt sử ký toàn thư” ghi câu chuyện quân sĩ nhà Lý nghe tiếng đọc thơ tại đền Trương tướng quân, nhưng chính sử không xác định người sáng tác bài thơ.

Trong bối cảnh chiến trận Như Nguyệt, việc bài thơ được truyền lại với nội dung khẳng định cương vực và tuyên bố thất bại đối với quân xâm phạm phù hợp với hoàn cảnh cuộc chiến đang diễn ra. Bài thơ không kể chi tiết trận đánh, không nhắc tên tướng lĩnh và cũng không mô tả diễn biến quân sự. Nội dung tập trung hoàn toàn vào quốc gia, lãnh thổ và việc bảo vệ cương vực.

Cuộc chiến tại phòng tuyến Như Nguyệt diễn ra quyết liệt vào đầu năm 1077. Quân Tống không đạt được mục tiêu tiến sâu vào trung tâm Đại Việt và gặp nhiều khó khăn về lực lượng, hậu cần. Quân Đại Việt cũng chịu tổn thất trong quá trình chiến đấu. Sau một thời gian đối đầu, chiến sự kết thúc và quân Tống rút về. Đại Việt tiếp tục duy trì nền tự chủ và triều Lý tiếp tục cai quản đất nước.

Sau cuộc chiến, quan hệ giữa Đại Việt và nhà Tống dần chuyển sang thương lượng và bang giao. Hai bên tiếp tục giải quyết một số vấn đề về biên giới trong những năm sau đó. Lý Thường Kiệt vẫn đảm nhiệm nhiều trọng trách dưới triều Lý cho đến khi qua đời năm 1105.

Còn “Nam quốc sơn hà” tiếp tục được lưu truyền qua các thế hệ. Bài thơ đi vào sách sử, văn học, giáo dục và đời sống văn hóa. Bốn câu thơ ngắn trở thành một trong những văn bản quen thuộc khi tìm hiểu lịch sử tư tưởng về quốc gia và chủ quyền của người Việt thời trung đại.

Giá trị đặc biệt của bài thơ nằm ngay trong những khái niệm được sử dụng: “Nam quốc”, “Nam đế”, cương vực và hành động “xâm phạm”. Đây không phải là câu chuyện về một cá nhân mà là lời nói về một quốc gia với lãnh thổ và người đứng đầu riêng. Báo Nhân Dân nhận định nội dung quan trọng của bài thơ là sự khẳng định chủ quyền đất nước và tinh thần bình đẳng dân tộc, trong đó việc sử dụng hai chữ “Nam đế” có ý nghĩa đáng chú ý.

Ngày nay, “Nam quốc sơn hà” thường được giới thiệu cùng lịch sử cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, Lý Thường Kiệt và trận Như Nguyệt. Tuy nhiên, việc tôn trọng lịch sử cũng đòi hỏi phân biệt rõ điều sử liệu xác nhận với điều được truyền tụng. Có cơ sở để nói bài thơ gắn với truyền thống chống Tống thời Lý và được lưu lại trong sử liệu; nhưng chưa có đủ căn cứ để xác định chắc chắn ai là người đầu tiên sáng tác văn bản hiện được gọi là “Nam quốc sơn hà”.

Hơn chín thế kỷ đã trôi qua kể từ cuộc chiến trên sông Như Nguyệt. Dòng sông, địa danh và nhiều dấu tích lịch sử đã trải qua những thay đổi, nhưng bốn câu thơ vẫn được lưu truyền. Khi đọc “Nam quốc sơn hà” hôm nay, điều có thể nhận thấy trực tiếp từ văn bản là một ý thức rõ ràng về nước Nam, cương vực nước Nam và quyền làm chủ trên cương vực ấy.

Bởi vậy, câu chuyện về “Nam quốc sơn hà” không chỉ là câu chuyện đi tìm tác giả của một bài thơ cổ. Đó còn là hành trình tìm hiểu một văn bản đã được lưu truyền qua nhiều thế kỷ, gắn với một thời kỳ Đại Việt phải bảo vệ lãnh thổ trước cuộc tiến công từ bên ngoài. Việc tiếp tục nghiên cứu các dị bản, thư tịch và bối cảnh của bài thơ giúp chúng ta hiểu chính xác hơn về tác phẩm, đồng thời tránh biến những điều chưa được sử liệu xác nhận thành sự thật lịch sử. Với cách tiếp cận ấy, “Nam quốc sơn hà” vẫn hiện diện trang trọng trong lịch sử văn hóa Việt Nam như một lời khẳng định sớm và mạnh mẽ về non sông, cương vực và quyền tự chủ của đất nước.