Nên nhạc khi qua đèo Pha Đin

Chủ tịch Hồ Chí Minh - người kiến tạo Chiến thắng Điện Biên PhủỞ tuổi 93, tuy sức khỏe đã suy giảm nhiều nhưng Đại tá, Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Nguyễn Trọng Lanh, nguyên Phó đoàn trưởng Đoàn Ca múa Quân đội (nay là Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội), trú tại tòa CT1 chung cư Vimeco (phường Trung Hòa, quận Cầu Giấy, TP Hà Nội), vẫn còn rất minh mẫn. Tham gia đội văn công phục vụ bộ đội từ những ngày đầu của Chiến dịch Điện Biên Phủ đối với NSƯT Nguyễn Trọng Lanh vẫn là những kỷ niệm khó quên.Tháng 10-1949, từ quê nhà ở thôn Đào Xá, xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông (nay là TP Hà Nội), thanh niên Nguyễn Trọng Lanh, khi đó 18 tuổi, đầu quân vào bộ đội và được điều động về Cơ quan Bộ tư lệnh Liên khu 3 (nay là Quân khu 3). Năm 1950, ông được đơn vị cử đi học tại Trường Trung học Lục quân Trần Quốc Tuấn (nay là Trường Sĩ quan Lục quân 1), khóa 6. Hoàn thành khóa học, Nguyễn Trọng Lanh trải qua các chức vụ Tiểu đội trưởng, Trung đội phó thuộc Tiểu đoàn Công binh 333, Trung đoàn Công binh 151, Đại đoàn Công pháo 351 (Tiểu đoàn Công binh 333 là tiền thân của Lữ đoàn 239, Binh chủng Công binh ngày nay).Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Trọng Lanh. Ảnh do nhân vật cung cấpNSƯT Nguyễn Trọng Lanh kể: “Cuối năm 1953, tôi được cấp trên giao nhiệm vụ là Tổ trưởng Tổ nhạc múa của Đội Văn công Đại đoàn 351 đi phục vụ ở Mặt trận Điện Biên Phủ. Chúng tôi hành quân qua đèo Pha Đin quanh co, khúc khuỷu, tuy rất gian nan, vất vả nhưng lại mang đến những trải nghiệm khó quên, là chất liệu quý báu giúp tôi có cảm hứng sáng tác bài hát “Đèo Pha Đin”. Mỗi lần hành quân qua đây, tôi được tận mắt chứng kiến cảnh các chiến sĩ anh dũng vượt qua bom đạn, kiên cường bám trụ, ngày đêm phá đá, mở đường. Khi tôi trở về nơi tập kết, như mạch nguồn tuôn chảy, những lời ca, giai điệu của bài “Đèo Pha Đin” đã ra đời. Ca khúc lập tức được lan truyền tới bộ đội, dân công, thanh niên xung phong, nhất là Bộ đội Công binh đang trực tiếp làm nhiệm vụ trên con đèo này. Những ca từ “... Tay công binh kiên quyết giữ đường/ Khó khăn đêm ngày bảo vệ xe qua/ Cờ vàng sao bay khắp miền Tây Bắc... Người công binh không sợ gian nguy/ Quyết chiến đấu với bom đạn quân thù/ Lòng hy sinh quên mình vì dân/ Đường giao thông ngày đêm vững chắc...” đã góp phần khơi dậy và cổ vũ, động viên tinh thần quyết tâm chiến đấu của quân và dân ta, nhất là với các chiến sĩ công binh, giúp họ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, làm nên chiến thắng “lừng lẫy Điện Biên, chấn động địa cầu”.Đồng chí Nguyễn Trọng Lanh (ngồi hàng đầu, ngoài cùng, từ phải sang) cùng Đội Văn công Đại đoàn 351 trước khi tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ, năm 1954. Ảnh do nhân vật cung cấpLên đến Điện Biên Phủ, Đội Văn công Đại đoàn 351 chia thành 3 tổ. Tôi phụ trách một tổ. Trước khi đến Điện Biên Phủ, tôi có dựng một tiết mục múa 6 người (gồm 3 nam và 3 nữ diễn viên). Nhưng đến Điện Biên Phủ, với phương châm “Tất cả mọi hoạt động của bộ đội đều ở dưới đất, trong hầm hào” nên chúng tôi phải thay đổi phương pháp “tác chiến”, chuyển từ 6 thành 1 để hát, múa cho bộ đội ở trong hầm. Tôi quan sát thấy càng pháo rộng như chiếc chiếu nên coi đó là sân khấu để một người múa. Điệu múa lượn do tôi dàn dựng được nữ nghệ sĩ Vũ Lương biểu diễn. Hôm đó, một ngày đầu tháng 2-1954, trong hầm pháo của Đại đội 806 (nay thuộc Tiểu đoàn 2, Lữ đoàn 45, Binh chủng Pháo binh), tiếng nhạc từ cây đàn mandolin hòa cùng tiếng hát trong trẻo của các cô gái. Các chiến sĩ mặc áo trấn thủ ngồi xung quanh vỗ tay, say sưa theo dõi. Những gương mặt trẻ măng đầy xúc động khi xem chúng tôi biểu diễn. Một người chỉ huy đứng nghe điện thoại nhưng vẫn chăm chú xem văn công múa. Buổi biểu diễn đã được họa sĩ Phạm Thanh Tâm thuộc Đại đoàn 351 đang có mặt ở đó ký họa nên bức “Xuân trong hầm pháo Điện Biên Phủ”. Bức ký họa hiện trưng bày tại Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ”.Đại tá, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Trọng Lanh kể chuyện với phóng viên Báo Quân đội nhân dân về những ngày tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Ảnh: MINH HUYỀN Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, Nguyễn Trọng Lanh được Bộ tư lệnh Đại đoàn 351 tặng Giấy khen vì đã có thành tích sáng tác và biểu diễn nghệ thuật phục vụ chiến dịch. Bài hát “Đèo Pha Đin” được phổ biến rộng rãi, với sức sống vượt qua cả tưởng tượng của tác giả. “Tôi còn nhớ, vào đêm hành quân rời Điện Biên Phủ trở về Hà Nội, khi qua đèo Pha Đin, nghe thấy anh em bộ đội dưới chân đèo phấn khởi hát vang ca khúc “Đèo Pha Đin” do mình sáng tác, lúc đó, cảm giác rất đỗi tự hào khiến tôi xúc động phát khóc...”, NSƯT Nguyễn Trọng Lanh nhớ lại.Đầu tháng 6-1954, ông Nguyễn Trọng Lanh được cấp trên cử đi đào tạo biên đạo và vũ kịch tại Học viện Vũ đạo Bắc Kinh, Trung Quốc. Tháng 12-1959, ông tốt nghiệp và được điều động về Đoàn Văn công Tổng cục Chính trị (sau đổi tên thành Đoàn Ca múa Quân đội). Với những cống hiến, thành tích trong quá trình công tác, Đại tá Nguyễn Trọng Lanh đã được Nhà nước trao tặng danh hiệu NSƯT (năm 1984); Giải thưởng Nhà nước (năm 2007); Huân chương Quân công hạng Ba; Huân chương Lao động hạng Ba (năm 2004) và nhiều phần thưởng cao quý khác. PHẠM MINH HUYỀN