Nét ký vĩ tuyến 17 và giọt nước mắt chảy ngược của Thủ tướng Phạm Văn Đồng

PHẠM VĂN ĐỒNG: NHỮNG GIỌT NƯỚC MẮT CHẢY NGƯỢC VÀ CHỮ KÝ GÁNH VÁC SƠN HÀ. Tháng 5 năm 1954, khi khúc khải hoàn ca Điện Biên Phủ vẫn còn vang dội chấn động địa cầu, làm lay chuyển cả hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân, thì tại một không gian khác, cuộc chiến cân não mới trên bàn ngoại giao chính thức bắt đầu. Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Văn Đồng mang theo khát vọng hòa bình cháy bỏng, mang theo niềm ủy thác của cả một dân tộc vừa rũ bùn đứng dậy sáng lòa sang Thụy Sĩ để tham dự Hội nghị Geneve. Bước vào không gian hoa lệ, trang nghiêm nhưng đầy lạnh lùng của Cung Quốc Liên, vị đại sứ của một Việt Nam kiên cường phải đơn độc đối mặt với những cái đầu lạnh, những ván bài địa chính trị đầy thực dụng và tàn nhẫn từ các siêu cường quốc đại diện cho trật tự thế giới lúc bấy giờ. Suốt 75 ngày đêm đàm phán nghẹt thở là 75 đêm trắng thức trọn, nơi mỗi lời nói là một mũi tiến công, mỗi lập luận là một chiến lũy bảo vệ quyền lợi quốc gia. Ông đã dùng trí tuệ sắc bén như gươm báu làm vũ khí, lấy bản lĩnh gang thép của người cộng sản làm lá chắn kiên cường để đấu tranh cho từng tấc đất, từng quyền lợi thiêng liêng của chủ quyền dân tộc. Rạng sáng ngày 21/7/1954, khi bản Hiệp định chính thức được ký kết, thế giới lần đầu tiên chứng kiến một đại quốc phương Tây phải cúi đầu cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam. Nhưng giữa khúc khải hoàn lừng lẫy ấy, có một khoảng lặng thắt lòng, một nỗi đau xé tâm can mà lịch sử đành ghi dấu: Trước những cơn sóng ngầm cuộn xiết của thời cuộc và sự dàn xếp đầy toan tính của các nước lớn, để giữ lại mầm sống hòa bình vừa nhen nhóm cho miền Bắc, tạo dựng một bàn đạp chiến lược vững chắc cho tương lai, đất nước đành ngậm ngùi chấp nhận lằn ranh chia cắt tạm thời tại vĩ tuyến 17. Nét chữ ký năm ấy, đối với tiến trình lịch sử thế giới là một cột mốc ngoại giao chói lọi, nhưng đối với riêng ông, đó lại là một vết khắc rớm máu, một niềm đau thầm lặng đè nặng lên tâm khảm suốt một đời người. Trở về sau hội nghị, ông nhận ngọn cờ chèo lái con thuyền cách mạng Việt Nam trong vai trò Thủ tướng Chính phủ, suốt 32 năm liên tục đứng nơi đầu sóng ngọn gió, vượt qua những trận mưa bom bão đạn tàn khốc và khốc liệt nhất của thế kỷ XX – một kỷ lục vô tiền khoáng hậu trong lịch sử ngoại giao và chính trị nước nhà. Trên đài quốc tế và trước công luận, người ta luôn ngưỡng mộ một vị Thủ tướng lịch lãm, mang phong thái của một nhà văn hóa lớn với tư duy tầm vóc, tầm nhìn chiến lược sâu rộng và sắc sảo; trước nhân dân, người ta kính cẩn, yêu thương một nhân cách lớn giản dị đến mức khiêm nhường, một cuộc đời thanh bạch vì nước vì dân. Thế nhưng, khi ánh đèn của chính trường khép lại, khi bức màn nhung của quyền lực lùi xa, người đàn ông gánh vác trên vai vận mệnh của hàng triệu đồng bào ấy lại lầm lũi bước vào một khoảng lặng bi thương, một góc khuất cô độc đến cùng cực của cuộc đời mình. Người bạn đời tri kỷ của ông – bà Phạm Thị Cúc – sau những năm tháng dãi dầu gian khổ nếm mật nằm gai nơi chiến khu Việt Bắc, cùng nỗi nhớ thương chồng đăm đắm thấu xương tủy, đã mắc phải căn bệnh tâm thần phân liệt thể nặng từ thời kháng chiến chống Pháp. Đứng trên đỉnh cao quyền lực, có thể đưa ra những quyết sách xoay chuyển đại cục quốc gia, quyết định vận mệnh của cả một đất nước, nhưng vị Thủ tướng ấy lại hoàn toàn bất lực trước nỗi đau đớn, giằng xé thể xác và tinh thần của người vợ hiền. Cứ thế, suốt mấy mươi năm ròng rã, ông nén chặt niềm đau riêng vào sâu thẳm lồng ngực, chắt chiu từng khoảnh khắc hiếm hoi sau những giờ họp căng thẳng để tự tay chăm sóc, dỗ dành, nâng niu người bạn đời đã tàn phai cả nhan sắc lẫn ký ức, biến sự cô độc và hy sinh thầm lặng đến tột cùng ấy thành dòng năng lượng vĩ đại để cống hiến trọn đời cho lý tưởng của Tổ quốc. Sự nghiệt ngã và trớ trêu của lịch sử nằm chính ở chỗ: Người đàn ông đặt bút ký vào bản hiệp định chia cắt hai miền Nam - Bắc năm ấy, lại chính là người phải gánh chịu sâu sắc nhất nỗi đau ly tán của hàng triệu gia đình, trong đó có chính gia đình ông và biết bao đồng chí, đồng đội miền Nam ruột thịt. Cảnh "chồng Bắc vợ Nam", những cuộc chia ly biền biệt không hẹn ngày về, những dòng sông bên hiền bên ác chia cắt tình cốt nhục đã trở thành nỗi ám ảnh khôn nguôi, nhức nhối trong tâm hồn ông. Nhiều năm sau này, khi mái đầu đã bạc trắng như cước, đôi mắt đã mờ đi vì bụi thời gian và thời cuộc, mỗi lần nhớ lại thời khắc cân não ở Geneve năm ấy, giọng ông vẫn nghẹn ngào, run rẩy vì xúc động. Đó không đơn thuần là một ký ức lịch sử đã ngủ yên, mà là nỗi đau dai dẳng của một sự lựa chọn nghiệt ngã mang tính thời đại: Buộc phải hy sinh hạnh phúc, tình cảm cá nhân và chịu đựng vết thương chia cắt giang sơn để bảo toàn lực lượng cách mạng, tích lũy và nhân lên sức mạnh tổng hợp, chờ ngày non sông thu về một mối, Bắc Nam sum họp một nhà. Giọt nước mắt của người Thủ tướng năm ấy không rơi ra ngoài để người đời nhìn thấy, nó chảy ngược vào trong, thấm đẫm vào tim, mặn chát và nặng trĩu nợ nước tình nhà. Lật mở lại từng trang sử vàng thấm đượm cả máu, mồ hôi và nước mắt ấy, nghẹn ngào trong lòng thế hệ hôm nay không chỉ là niềm xót xa sâu sắc trước những mất mát, hy sinh quá đỗi lớn lao mà thế hệ đi trước phải gánh chịu, mà bao trùm lên tất cả vẫn là lòng biết ơn vô hạn, sự kính phục và niềm tự hào tự tôn dân tộc sâu sắc. Hóa ra, cái giá của hai chữ "hòa bình" chưa bao giờ là rẻ, nó không chỉ được đo bằng máu xương rơi trên chiến trường của những người lính ngã xuống, mà còn được đong đếm bằng những giọt nước mắt chảy ngược vào lòng của các bậc vĩ nhân, bằng hạnh phúc riêng tư bị gạt bỏ, bằng những gánh nặng nghìn cân đè trĩu đôi vai của những nhà lãnh đạo vì tiền đồ của dân tộc. Bầu trời tự do, độc lập mà chúng ta đang bình yên hít thở hôm nay, từng mái nhà ấm êm, từng nhịp sống thanh bình đều được đánh đổi bằng cả cuộc đời cô độc, hy sinh trọn vẹn của một huyền thoại. Câu chuyện cuộc đời cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng chính là một khúc ca bất tử về lòng yêu nước, là ngọn đuốc thiêng liêng truyền lửa qua các thế hệ. Nếu lịch sử đã gọi tên thế hệ cha anh dâng hiến trọn vẹn tuổi trẻ, hạnh phúc cá nhân và cả máu xương cho độc lập dân tộc, thì hòa bình hôm nay gọi tên thế hệ trẻ phải mang theo khát vọng lớn, dùng trí tuệ, bản lĩnh và sự sáng tạo để đưa đất nước vươn tầm thế giới, đàng hoàng hơn, to đẹp hơn như sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh hằng mong muốn. Lòng biết ơn chân chính không bao giờ nằm ở những lời tri ân sáo rỗng trên trang giấy hay những nghi thức bề nổi, mà phải hóa thành hành động tự thân: Sống có trách nhiệm với cộng đồng, giữ gìn trọn vẹn nền hòa bình đắt giá mà cha ông đã đánh đổi bằng cả cuộc đời để trao lại, và viết tiếp những trang sử kiêu hãnh cho một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng trên trường quốc tế.