Ngày 17/8/1945: Khi cuộc mít tinh trước Nhà hát Lớn chuyển thành cuộc biểu dương lực lượng cách mạng

Ngày 17/8/1945: Khi cuộc mít tinh trước Nhà hát Lớn chuyển thành cuộc biểu dương lực lượng cách mạng

Giữa những ngày tháng Tám lịch sử, khi vận mệnh dân tộc đứng trước bước ngoặt quyết định, một cuộc mít tinh tại quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội đã diễn ra theo cách hoàn toàn khác với dự định của những người tổ chức. Chiều 17/8/1945, bằng sự chuẩn bị chủ động và sức mạnh của quần chúng, lực lượng Việt Minh đã biến cuộc tập hợp ủng hộ chính quyền thân Nhật thành cuộc biểu dương lực lượng cách mạng sôi nổi. Sự kiện ấy không chỉ làm thay đổi không khí chính trị của Thủ đô mà còn góp phần mở đường cho thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa ngày 19/8/1945.

Ảnh tư liệu: Nhân dân Hà Nội tham gia cuộc mít tinh ủng hộ Mặt trận Việt Minh tại Nhà hát Lớn, ngày 17/8/1945. Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Hà Nội trước giờ phút chuyển mình

Những ngày giữa tháng 8/1945, tình hình chính trị ở Việt Nam chuyển biến với tốc độ đặc biệt nhanh chóng. Chiến tranh thế giới thứ hai đi đến hồi kết. Ngày 15/8/1945, Nhật Bản tuyên bố chấp nhận đầu hàng Đồng minh, đánh dấu sự thất bại của một thế lực từng chi phối Đông Dương trong những năm chiến tranh.

Tại Việt Nam, sau cuộc đảo chính Pháp ngày 9/3/1945, quân Nhật đã dựng lên và duy trì một trật tự chính trị mới với Chính phủ Trần Trọng Kim. Tuy nhiên, khi Nhật đầu hàng, chỗ dựa quân sự quan trọng nhất của chính phủ này đã sụp đổ. Bộ máy chính quyền lâm vào tình trạng khủng hoảng, trong khi phong trào cách mạng ngày càng phát triển mạnh mẽ.

Hà Nội, trung tâm chính trị và hành chính quan trọng của Bắc Kỳ, trở thành một trong những địa bàn có ý nghĩa quyết định đối với cuộc đấu tranh giành chính quyền.

Trên các đường phố, trong những khu lao động, cơ sở sản xuất, trường học và khu dân cư, các tổ chức cứu quốc từng bước mở rộng ảnh hưởng. Công nhân, thanh niên, học sinh, trí thức cùng nhiều tầng lớp nhân dân đã được giác ngộ, tập hợp dưới ngọn cờ Việt Minh.

Từ căn cứ địa cách mạng, chủ trương Tổng khởi nghĩa cũng đã được phát đi. Ngày 13/8/1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc ban bố Quân lệnh số 1, kêu gọi nhân dân đứng lên giành chính quyền. Hội nghị toàn quốc của Đảng tại Tân Trào tiếp tục xác định quyết tâm phát động Tổng khởi nghĩa trước khi quân Đồng minh tiến vào Đông Dương.

Giữa bối cảnh ấy, Hà Nội đang chờ đợi một thời điểm để sức mạnh cách mạng được bộc lộ công khai.

Và thời điểm đó xuất hiện vào chiều ngày 17/8/1945.

Một cuộc mít tinh với mục đích ban đầu khác hẳn

Theo kế hoạch được công bố trước đó, Tổng hội Viên chức tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội vào chiều 17/8/1945.

Mục đích của những người đứng ra tổ chức là tập hợp công chức và các tầng lớp nhân dân để biểu thị sự ủng hộ đối với Chính phủ Trần Trọng Kim. Trong hoàn cảnh chính trị biến động, cuộc mít tinh còn mang ý nghĩa tìm kiếm sự hậu thuẫn của công chúng cho một chính quyền đang mất dần khả năng kiểm soát tình hình.

Địa điểm được lựa chọn mang ý nghĩa đặc biệt.

Nhà hát Lớn, công trình kiến trúc nổi bật của Hà Nội từ thời thuộc địa, nằm giữa khu vực tập trung nhiều cơ quan hành chính quan trọng. Quảng trường phía trước là không gian đủ rộng để tổ chức các cuộc tập hợp đông người, đồng thời có khả năng thu hút sự chú ý của dân chúng.

Tuy nhiên, kế hoạch của Tổng hội Viên chức đã được các lực lượng cách mạng nắm bắt từ trước.

Đối với tổ chức Việt Minh tại Hà Nội, đây là cơ hội thuận lợi để tập hợp lực lượng, tuyên truyền chủ trương cứu nước và kiểm nghiệm khả năng huy động quần chúng trong một cuộc đấu tranh chính trị công khai.

Dưới sự chỉ đạo của các tổ chức lãnh đạo cách mạng ở Bắc Kỳ và Hà Nội, những người hoạt động trong các đoàn thể cứu quốc được bí mật huy động tham gia cuộc mít tinh.

Trong dòng người tiến về Nhà hát Lớn có công nhân, thanh niên, hội viên cứu quốc và các đội viên tự vệ. Họ hòa vào đám đông, mang theo cờ đỏ sao vàng cùng tinh thần sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ khi có tín hiệu.

Nhìn bề ngoài, cuộc mít tinh vẫn diễn ra theo lời kêu gọi của Tổng hội Viên chức. Nhưng bên trong đám đông ấy, một lực lượng chính trị có tổ chức đang chuẩn bị tạo nên bước ngoặt.

Lá cờ đỏ sao vàng và phút giành lấy diễn đàn

Chiều 17/8/1945, quảng trường Nhà hát Lớn đông nghịt người.

Khi cuộc mít tinh bắt đầu, các lực lượng cách mạng đồng loạt hành động. Những lá cờ đỏ sao vàng được giương cao giữa đám đông. Đặc biệt, một lá cờ đỏ sao vàng lớn được thả từ tầng trên Nhà hát Lớn xuống mặt tiền công trình, trở thành hình ảnh nổi bật của cuộc tập hợp.

Cùng lúc, các đội viên tuyên truyền Việt Minh nhanh chóng giành lấy diễn đàn.

Thay vì những lời kêu gọi ủng hộ chính quyền đương thời, người dân được nghe thông báo về việc Nhật Bản đầu hàng Đồng minh và tình thế mới của đất nước. Những người đại diện lực lượng cách mạng giải thích chủ trương cứu nước của Mặt trận Việt Minh, kêu gọi nhân dân đoàn kết, ủng hộ cách mạng và chuẩn bị đứng lên giành chính quyền.

Các khẩu hiệu ủng hộ Việt Minh vang lên ngày càng mạnh mẽ.

Sự chuyển biến diễn ra ngay trước mắt những người tham dự. Một cuộc mít tinh được tổ chức nhằm củng cố uy tín của chính quyền thân Nhật đã trở thành diễn đàn cổ vũ phong trào cách mạng.

Điều đáng chú ý là lực lượng cách mạng không chỉ tác động bằng những lời tuyên truyền. Sự xuất hiện đồng loạt của cờ đỏ sao vàng, đội ngũ tự vệ và những người tham gia hưởng ứng đã tạo nên sức mạnh tinh thần rất lớn.

Chính quyền đương thời và các lực lượng bảo vệ cuộc mít tinh lâm vào thế bị động. Họ không thể ngăn cản sự chuyển hướng của cuộc tập hợp, trong khi quần chúng ngày càng thể hiện rõ sự ủng hộ đối với Việt Minh.

Khoảnh khắc ấy đánh dấu một thắng lợi quan trọng về chính trị và tâm lý.

Ngọn cờ cách mạng đã xuất hiện công khai giữa trung tâm Hà Nội. Sức mạnh của Việt Minh không còn chỉ thể hiện trong những hoạt động bí mật mà đã được chứng minh bằng khả năng tập hợp, tổ chức và dẫn dắt đông đảo nhân dân.

Từ quảng trường đến những tuyến phố trung tâm

Cuộc mít tinh không dừng lại tại Nhà hát Lớn.

Sau khi lực lượng Việt Minh giành được diễn đàn và phát động quần chúng, những người tham dự nhanh chóng tổ chức thành các đoàn biểu tình tuần hành. Các đội tự vệ đi đầu, cờ đỏ sao vàng được giương cao, dòng người nối tiếp nhau tiến qua nhiều tuyến phố của Hà Nội.

Từ khu vực Nhà hát Lớn, đoàn biểu tình đi qua các tuyến phố trung tâm, trong đó có Tràng Tiền, khu vực Hồ Gươm, Hàng Đào, Hàng Ngang, Đồng Xuân, rồi tiến về khu vực Cửa Bắc và Cửa Nam.

Trên đường đi, những tiếng hô vang dội liên tục cất lên:

“Ủng hộ Việt Minh!”

“Đả đảo bù nhìn!”

“Việt Nam hoàn toàn độc lập!”

Những khẩu hiệu ngắn gọn ấy thể hiện rõ mục tiêu chính trị của phong trào: tập hợp nhân dân dưới ngọn cờ Việt Minh, phủ nhận tính chính danh của chính quyền thân Nhật và đòi quyền độc lập thực sự cho dân tộc.

Cuộc tuần hành đã tạo ra ảnh hưởng vượt khỏi phạm vi quảng trường. Những người dân vốn chưa tham dự từ đầu có dịp trực tiếp chứng kiến khí thế của phong trào cách mạng. Không khí vận động giành chính quyền lan rộng trên các đường phố.

Đặc biệt, các tài liệu lịch sử ghi nhận quân Nhật không tiến hành can thiệp để giải tán cuộc biểu tình. Phản ứng thụ động ấy là một dấu hiệu quan trọng cho thấy tình thế chính trị và tương quan lực lượng đã thay đổi.

Hà Nội chưa chính thức giành được chính quyền trong ngày 17/8. Nhưng cuộc biểu tình đã chứng minh rằng lực lượng cách mạng có khả năng huy động đông đảo nhân dân, tổ chức những hoạt động công khai quy mô lớn và tạo sức ép chính trị ngay tại trung tâm thành phố.

Đó là một kết quả có ý nghĩa quyết định đối với việc lựa chọn phương thức khởi nghĩa.

Từ thắng lợi chính trị đến quyết định Tổng khởi nghĩa

Sau cuộc biểu dương lực lượng ngày 17/8, những người lãnh đạo cách mạng tại Hà Nội có thêm cơ sở thực tế để đánh giá thời cơ.

Một mặt, quần chúng đã thể hiện tinh thần sẵn sàng hành động. Mặt khác, bộ máy chính quyền thân Nhật cho thấy sự lúng túng, thiếu khả năng đối phó. Quân Nhật, dù vẫn còn lực lượng đóng tại Hà Nội, không chủ động ngăn chặn cuộc biểu tình.

Tối 17/8/1945, cuộc họp mở rộng của lực lượng lãnh đạo khởi nghĩa tại Hà Nội đã bàn bạc, xác định phương án hành động và chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa giành chính quyền.

Phương thức được lựa chọn là phát huy sức mạnh chính trị của đông đảo quần chúng, kết hợp với vai trò xung kích của lực lượng tự vệ. Tổ chức một cuộc mít tinh lớn, sau đó chuyển thành biểu tình tuần hành, tiến tới chiếm giữ những cơ quan trọng yếu của chính quyền đương thời.

Điểm đặc sắc trong phương án này là tận dụng ưu thế áp đảo của nhân dân để giành chính quyền, đồng thời tránh những cuộc đụng độ quân sự không cần thiết với quân Nhật.

Ngày 18/8, các hoạt động chuẩn bị tiếp tục được đẩy mạnh. Tại nhiều vùng ngoại thành, quần chúng tổ chức biểu tình, củng cố lực lượng, chuẩn bị cờ, phương tiện và những vũ khí thô sơ để tiến vào nội thành.

Không khí Hà Nội ngày càng khẩn trương.

Hai ngày sau cuộc mít tinh bị chuyển hướng, sáng 19/8/1945, đông đảo nhân dân từ nội thành và các vùng lân cận tập trung trước Nhà hát Lớn. Cuộc mít tinh do Việt Minh tổ chức đã trở thành điểm xuất phát của cuộc biểu tình cách mạng giành chính quyền.

Từ quảng trường, lực lượng khởi nghĩa tiến tới chiếm Phủ Khâm sai, Sở Cảnh sát, Bưu điện cùng nhiều cơ quan quan trọng.

Đến tối 19/8, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội cơ bản hoàn thành thắng lợi.

Ảnh tư liệu: Cuộc mít tinh và biểu dương lực lượng tại quảng trường Nhà hát Lớn ngày 19/8/1945, mở đầu cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội. Đây là sự kiện diễn ra hai ngày sau cuộc mít tinh 17/8.

Một cuộc mít tinh làm thay đổi cục diện chính trị

Nhìn lại sự kiện ngày 17/8/1945, có thể thấy giá trị lịch sử của cuộc biểu dương lực lượng không nằm ở việc chiếm giữ một cơ quan hay giành được một vị trí quân sự.

Thắng lợi quan trọng nhất là sự chuyển biến về tương quan chính trị giữa lực lượng cách mạng và chính quyền đương thời.

Trước hết, sự kiện thể hiện khả năng tổ chức và sự chủ động của Việt Minh. Từ một cuộc mít tinh do lực lượng khác đứng ra triệu tập, các tổ chức cứu quốc đã tận dụng thời cơ, đưa đông đảo quần chúng tham gia và chuyển hướng hoạt động theo mục tiêu cách mạng.

Thứ hai, cuộc biểu tình chứng minh sức mạnh của nhân dân khi được tập hợp dưới một mục tiêu chung. Công nhân, thanh niên, công chức và nhiều tầng lớp khác đã cùng xuất hiện trong một phong trào chính trị rộng lớn.

Thứ ba, sự kiện góp phần làm suy giảm uy tín và ảnh hưởng của chính quyền thân Nhật. Ngay tại địa điểm được lựa chọn để vận động ủng hộ mình, lực lượng tổ chức cuộc mít tinh ban đầu đã đánh mất quyền chủ động trước làn sóng cách mạng.

Cuối cùng, ngày 17/8 là cuộc thử sức có ý nghĩa thực tiễn đặc biệt đối với những người lãnh đạo khởi nghĩa. Khả năng huy động quần chúng, phương thức chiếm lĩnh diễn đàn, tổ chức đội ngũ tuần hành và phản ứng của đối phương đều được thể hiện rõ qua thực tế.

Những kinh nghiệm ấy góp phần củng cố quyết tâm phát động Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội vào ngày 19/8/1945.

Dấu ấn còn mãi tại quảng trường lịch sử

Hơn tám thập niên đã trôi qua, Nhà hát Lớn Hà Nội vẫn hiện diện giữa lòng Thủ đô như một chứng nhân của những thời khắc trọng đại.

Quảng trường phía trước công trình, ngày nay mang tên Quảng trường Cách mạng Tháng Tám, gắn liền với ký ức về những ngày nhân dân Hà Nội đứng lên giành quyền làm chủ vận mệnh.

Trong dòng chảy lịch sử ấy, ngày 17/8/1945 có một vị trí riêng.

Đó không phải ngày chính quyền cách mạng chính thức được thiết lập tại Hà Nội. Cũng không phải cuộc mít tinh Tổng khởi nghĩa ngày 19/8. Nhưng chính cuộc biểu dương lực lượng ngày 17/8 đã góp phần tạo nên bước chuyển quan trọng từ quá trình chuẩn bị sang hành động cách mạng công khai.

Từ một cuộc mít tinh được dự định để bảo vệ một chính quyền đang suy yếu, quảng trường Nhà hát Lớn đã chứng kiến sự trỗi dậy của sức mạnh nhân dân dưới ngọn cờ Việt Minh.

Hai ngày sau, sức mạnh ấy trở thành dòng thác cách mạng giành chính quyền tại Thủ đô.

Ngày 17/8/1945 vì thế mãi là một dấu mốc đáng nhớ: khi một diễn đàn chính trị đổi hướng, khi lòng dân bộc lộ thành sức mạnh công khai và khi Hà Nội tiến thêm một bước quyết định tới mùa thu độc lập.