Ngày 30.4 - Chuyện bên này, bên kia
Thời chống Mỹ, nhiều trường hợp đi kháng chiến “cả gia đình, cả dòng họ”. Trong báo Giải Phóng, không ít người là bà con nhau. Vì là bà con, họ xưng hô với nhau trong cơ quan như hồi còn ở nhà: ông, bà, cô, dì, chú, bác. Thời ấy, bà con, dòng họ kéo nhau vào kháng chiến vì yêu nước và tin yêu cách mạng, dù biết trước cái giá phải trả là những tháng ngày lao động và chiến đấu gian khổ, thậm chí tù đày, thương tật, chết chóc. Không ai mơ tưởng đến ngày thắng lợi thì mình sẽ được cấp nhà, lên lương, lên chức, được hưởng bổng lộc của nhà nước!
Cũng trong thời chống Mỹ, không ít trường hợp trong một gia đình, một dòng họ, một nửa “bên này”, một nửa “bên kia”. Trong báo Giải Phóng, có trường hợp chú Ba Phát. Ông tham gia kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, từng bị tù đày. Đang hoạt động cách mạng thì một người con trai tới tuổi quân dịch, bị bắt lính. Thời đó, trốn quân dịch là tội hình sự, phát hiện sẽ bị trừng phạt, bị tù hay bị đẩy ra chiến trường làm “lao công đào binh”. Đi lính nhưng biết “chạy” để làm lính kiểng, hoặc ghi tên cho có, cũng là một lối thoát cho nhiều thanh niên, kể cả những ai có người thân đang ở phía cách mạng. Con trai ông đi lính hải quân, từng đánh nhau với Trung Quốc ở Hoàng Sa. Ngày 30.4.1975, cha con đoàn tụ trong niềm vui lẫn nỗi buồn: vui vì còn sống và đoàn tụ; buồn vì cha thì chiến thắng, con thì thân phận “ngụy quân thua trận”, phải đi “học tập cải tạo”!
Phan Long kể về người cô ruột, có một con là bộ đội cách mạng, một là lính pháo binh Việt Nam Cộng hòa. Có lần về dự đám giỗ mẹ của Long, anh lính Việt Nam Cộng hòa hỏi mẹ: “Mợ Út vì sao chết vậy má?”. Cô của Long trả lời: “Thì bị pháo của tụi bây bắn chết!”. Người anh là biệt động thành, hy sinh trong chiến đấu, được phong anh hùng, còn thằng em thì sau 30.4.1975 phải đi học tập cải tạo, rồi đi kinh tế mới.
Má tôi có cháu gái gọi là dì ruột. Chồng chị là trung úy đặc phủ tình báo chính quyền Sài Gòn. Anh biết rõ má tôi là Việt Cộng chính hiệu đang hoạt động bí mật tại Sài Gòn, nhưng không hề tố cáo. Thỉnh thoảng, nghi có kẻ “bám đuôi” hay bị địch dò xét, má tôi lại rẽ vào tá túc nhà anh. Có lần, anh khuyên nhủ: “Dì lớn tuổi rồi, hay là dì nghỉ đi. Càng làm càng nguy hiểm”. Má tôi không nghe anh. Sau ngày 30.4.1975, anh đi học tập cải tạo 8 năm, vợ con ở nhà ly tán, nghèo khổ vì không được bất kỳ “tem phiếu” gì! Anh từ chối đi Mỹ diện HO mà đi Úc do con gái bảo lãnh, và chết tha hương ở đó.
