Ngày đỗ Thái học sinh

“Ngày ta biết mình đỗ Thái học sinh, ta hiểu rằng con đường trước mắt đã mở ra.”

Nhưng đó không chỉ là niềm vui của một người trẻ.

Phía sau kết quả ấy là những năm tháng miệt mài bên sách vở.

Từ nhỏ, ta đã được nuôi dưỡng trong một gia đình coi trọng việc học. Cha ta là Nguyễn Phi Khanh, người có học vấn và từng đỗ đạt. Bên ngoại, ông ngoại Trần Nguyên Đán là một đại thần của nhà Trần.

Những cuốn sách ta đọc không chỉ dạy cách làm thơ, viết văn.

Chúng nói về lịch sử.

Nói về đạo lý.

Nói về cách một người làm quan phải đối xử với dân.

Nói về trách nhiệm của người có học đối với đất nước.

Vì thế, ngày đỗ đạt không chỉ là ngày ta có thể bước vào quan trường. Đó còn là ngày những điều đã học bắt đầu có cơ hội được đem ra thực hành.

Nhưng điều đặc biệt của năm 1400 là Đại Việt khi ấy đang đứng trước một bước ngoặt rất lớn.

Nhà Trần vừa kết thúc.

Hồ Quý Ly lên ngôi và lập ra nhà Hồ.

Triều đình đang tiến hành nhiều cải cách nhằm chấn chỉnh đất nước. Trong hoàn cảnh ấy, khoa cử cũng được chú trọng để tuyển chọn người có năng lực phục vụ chính quyền.

Ta đỗ Thái học sinh trong chính thời điểm lịch sử ấy.

Tôi thường hình dung cảnh một người trẻ tuổi nhận tin mình đỗ đạt.

Có thể là niềm vui.

Có thể là sự xúc động khi nghĩ đến cha mẹ và gia đình.

Nhưng cũng có thể có một cảm giác khác mà sử sách không ghi lại: trách nhiệm.

Bởi đỗ đạt đồng nghĩa với việc bước vào đời.

Từ nay, những trang sách không còn chỉ thuộc về những buổi học yên bình.

Trước mắt người trí thức là một đất nước đang biến động.

Sau khi đỗ Thái học sinh, Nguyễn Trãi được nhà Hồ sử dụng và từng giữ chức quan trong triều.

Đó là cơ hội để ông nhìn thấy bộ máy chính quyền từ bên trong, hiểu hơn về những cải cách của Hồ Quý Ly và chứng kiến những khó khăn mà Đại Việt đang phải đối mặt.

Nhưng không ai lúc ấy có thể biết rằng chỉ vài năm sau, cuộc đời ông sẽ bước sang một hướng hoàn toàn khác.

Năm 1406, quân Minh tiến đánh Đại Việt.

Năm 1407, nhà Hồ thất bại.

Nguyễn Trãi từ một người vừa bước vào con đường quan trường phải đối diện với một đất nước mất quyền tự chủ.

Nhìn lại từ nhiều thế kỷ sau, tôi thấy ngày Nguyễn Trãi đỗ Thái học sinh không chỉ là một sự kiện trong tiểu sử.

Đó là điểm khởi đầu của một hành trình trí thức.

Nếu không có những năm tháng học tập, Nguyễn Trãi có thể đã không có vốn kiến thức sâu rộng về lịch sử, chính trị và văn chương.

Nếu không có khoa cử, ông có thể đã không bước vào đời sống chính trị.

Và nếu không trải qua những biến động dữ dội của đất nước, có lẽ tài năng và tư tưởng của ông cũng khó được thử thách đến tận cùng.

Vì vậy, khi đọc lại mốc năm 1400, tôi không chỉ nhìn thấy một bảng vàng khoa cử.

Tôi nhìn thấy một người trẻ tuổi đứng trước một cánh cửa.

Phía sau cánh cửa là sách vở và những năm tháng học hành.

Phía trước là quan trường, chiến tranh, mất nước, rồi sau đó là cuộc kháng chiến giành lại độc lập.

Ngày đỗ Thái học sinh là ngày Nguyễn Trãi bước vào đời bằng tri thức. Nhưng chính lịch sử đã buộc ông phải chứng minh rằng tri thức ấy có thể làm được gì cho đất nước.

Bài học lịch sử

Đỗ đạt là thành quả của học tập, nhưng đó chưa phải đích cuối cùng. Điều quan trọng hơn là dùng kiến thức và tài năng để phục vụ cộng đồng, đất nước và những giá trị tốt đẹp.

Lưu ý: Những lời “ta” và cảnh tái hiện trong câu chuyện là hình thức kể chuyện lịch sử, không phải hồi ký nguyên văn của Nguyễn Trãi. Mốc lịch sử chính là năm 1400, Nguyễn Trãi đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ.