Ngô Đình Cẩn – Người đứng sau quyền lực miền Trung

Huế những năm đầu thập niên 1960 là một thành phố cổ kính, nhưng phía sau vẻ yên bình ấy là một vùng đất đầy căng thẳng về chính trị và tôn giáo.

Ở nơi đó, có một người đàn ông mà chỉ cần một lời nói cũng có thể khiến nhiều quan chức phải dè chừng.

Người đó là Ngô Đình Cẩn.

Ông sinh khoảng năm 1910–1911 tại Huế, là người con thứ năm trong số sáu người con trai của gia đình Ngô Đình Khả. Các anh em của ông sau này đều trở thành những nhân vật nổi tiếng. Ngô Đình Diệm trở thành Tổng thống Việt Nam Cộng hòa. Ngô Đình Thục trở thành Tổng giám mục Huế. Ngô Đình Nhu trở thành cố vấn chính trị quyền lực của Tổng thống Diệm.

Còn Cẩn thì khác.

Ông không du học, không bước vào bộ máy quan lại hay chính quyền thuộc địa. Phần lớn tuổi trẻ của ông gắn với Huế và gia đình.

Cẩn đặc biệt ngưỡng mộ nhà yêu nước Phan Bội Châu. Ông thường tìm đến Bến Ngự để nghe vị chí sĩ già nói về chính trị và vận mệnh đất nước.

Những năm tháng ấy có thể đã góp phần hình thành cách nhìn của Cẩn về quyền lực: muốn bảo vệ một lực lượng chính trị, trước hết phải xây dựng được mạng lưới người trung thành ngay tại địa phương.

Sau Thế chiến thứ hai, Việt Nam bước vào một thời kỳ hỗn loạn. Việt Minh, các nhóm quốc gia và nhiều lực lượng chính trị khác tranh giành ảnh hưởng.

Ngô Đình Diệm lúc đó cũng đang tìm cách xây dựng con đường chính trị của riêng mình.

Và người em Cẩn trở thành một trong những người hỗ trợ quan trọng nhất của ông.

Tại miền Trung, Cẩn xây dựng mạng lưới cơ sở ủng hộ anh trai. Ông vận động người dân, gây dựng lực lượng và tìm cách loại bỏ ảnh hưởng của các nhóm chính trị đối thủ.

Đến năm 1955, Ngô Đình Diệm trở thành Tổng thống của chính thể Việt Nam Cộng hòa.

Từ đây, quyền lực của Ngô Đình Cẩn tăng lên nhanh chóng.

Ông không cần một chức vụ lớn trên giấy tờ.

Quyền lực thực tế mới là điều quan trọng.

Từ căn cứ ở Huế, Cẩn có ảnh hưởng sâu rộng tại miền Trung và Tây Nguyên. Ông can thiệp vào việc bổ nhiệm quan chức, kiểm soát các mạng lưới an ninh và xây dựng lực lượng riêng.

Người ta bắt đầu gọi ông là “Lãnh chúa miền Trung”.

Bộ máy của Cẩn có hai mặt.

Một mặt, ông nổi tiếng với chiến dịch chống Cộng quyết liệt. Các lực lượng địa phương được tổ chức để bảo vệ làng xã và truy tìm những người bị xem là cộng sản.

Một số quan chức Mỹ tại miền Trung đánh giá cao hiệu quả của lực lượng này, cho rằng khu vực dưới ảnh hưởng của Cẩn tương đối ổn định.

Nhưng mặt khác, những người chống đối chính quyền cũng trở thành mục tiêu.

Các mạng lưới mật vụ, bắt giữ và giam cầm khiến Cẩn ngày càng mang hình ảnh của một nhà cai trị độc đoán.

Quyền lực càng lớn, những lời tố cáo cũng càng nhiều.

Cẩn bị cáo buộc can thiệp vào hoạt động kinh tế, thu lợi từ các hợp đồng viện trợ và tham gia những hoạt động buôn bán bất hợp pháp. Tuy nhiên, mức độ và tính xác thực của từng cáo buộc vẫn là vấn đề được các nguồn lịch sử diễn giải khác nhau.

Rồi năm 1963 đến.

Đây là năm định mệnh của gia đình họ Ngô.

Tại Huế, căng thẳng giữa chính quyền và cộng đồng Phật giáo ngày càng nghiêm trọng. Việc hạn chế treo cờ Phật giáo trong dịp Phật Đản, trong khi biểu tượng Công giáo được sử dụng trong các sự kiện trước đó, làm bùng lên sự phản đối.

Ngày 8 tháng 5 năm 1963, một cuộc tập trung của Phật tử tại Huế biến thành thảm kịch.

Lực lượng vũ trang nổ súng.

Chín người thiệt mạng.

Sự kiện ấy nhanh chóng trở thành mồi lửa cho cuộc khủng hoảng Phật giáo trên toàn miền Nam.

Biểu tình lan rộng.

Các cuộc đàn áp diễn ra.

Hình ảnh các nhà sư xuống đường và những cuộc tự thiêu gây chấn động thế giới.

Chính quyền Ngô Đình Diệm ngày càng mất sự ủng hộ.

Cẩn cũng bắt đầu mất quyền lực.

Trong khi đó, một số tướng lĩnh quân đội bí mật chuẩn bị đảo chính.

Ngày 1 tháng 11 năm 1963, cuộc đảo chính bắt đầu.

Ngày hôm sau, Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu bị bắt và sát hại.

Tin tức truyền về Huế.

Đối với Ngô Đình Cẩn, đó là thời điểm ông hiểu rằng thời đại của mình đã kết thúc.

Những người từng cúi đầu trước quyền lực của ông giờ đây không còn lý do để sợ hãi.

Đám đông giận dữ kéo đến khu vực nơi Cẩn sinh sống.

Cẩn tìm kiếm sự bảo vệ của người Mỹ.

Ban đầu, phía Hoa Kỳ từng cân nhắc cho ông tị nạn. Nhưng sau đó, ông bị bắt tại sân bay Tân Sơn Nhất và giao cho chính quyền quân sự.

Người từng có quyền sinh sát ở miền Trung giờ đây trở thành một tù nhân.

Trong thời gian xét xử, nhiều người từng bị chính quyền họ Ngô bắt giữ đưa ra lời tố cáo.

Tên tuổi của khu Chín Hầm ở Huế cũng trở thành một phần quan trọng trong những tranh luận về bộ máy đàn áp dưới thời Cẩn.

Ngày 22 tháng 4 năm 1964, Tòa án Cách mạng tuyên án tử hình ông.

Cẩn xin được ân xá.

Một số nhân vật Công giáo cũng lên tiếng xin giảm án.

Nhưng cuối cùng, bản án vẫn được giữ nguyên.

Ngày 9 tháng 5 năm 1964.

Sức khỏe Cẩn lúc này đã suy yếu nghiêm trọng. Ông mắc bệnh tiểu đường và gần như không thể tự đi lại.

Ông được đưa ra nơi hành quyết bằng cáng.

Những người từng chứng kiến Cẩn trong thời kỳ quyền lực có lẽ khó tưởng tượng được cảnh tượng ấy.

Người đàn ông từng khiến quan chức miền Trung phải e dè giờ đây đứng trước một đội xử bắn.

Cẩn không muốn bị bịt mắt. Ông muốn nhìn thẳng vào giây phút cuối cùng.

Nhưng yêu cầu đó không được chấp nhận.

Ngô Đình Cẩn bị xử bắn.

Cái chết của ông khép lại câu chuyện của một trong những nhân vật quyền lực và gây tranh cãi nhất thời kỳ Đệ Nhất Cộng hòa.

Từ một người con ít được chú ý ở Huế, Cẩn đã trở thành người đứng sau một hệ thống quyền lực rộng lớn tại miền Trung.

Ông từng được những người chống Cộng xem là một nhà tổ chức cứng rắn, nhưng đồng thời cũng bị nhiều đối thủ và nạn nhân của chế độ xem là biểu tượng của sự đàn áp.

Lịch sử vì thế không chỉ ghi nhớ Ngô Đình Cẩn bằng quyền lực mà ông từng nắm giữ.

Mà còn bằng cách quyền lực ấy sụp đổ.

Một người từng đứng trên đỉnh cao quyền lực ở miền Trung cuối cùng lại kết thúc cuộc đời trong một nhà tù, chỉ vài tháng sau khi gia đình ông mất toàn bộ quyền lực chính trị.

Đó là nghịch lý của lịch sử: quyền lực có thể được xây dựng trong nhiều năm, nhưng đôi khi chỉ mất vài ngày để sụp đổ.