Ngô Đình Diệm – Tổng thống đầu tiên của Việt Nam Cộng hòa (1955–1963), xây dựng chế độ chống cộng ở miền Nam
Ngô Đình Diệm (1901–1963) là một nhân vật chính trị nổi bật và gây nhiều tranh luận trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XX. Ông trở thành Tổng thống đầu tiên của Việt Nam Cộng hòa từ năm 1955 và xây dựng một chính quyền chống cộng mạnh mẽ với sự hậu thuẫn của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, chính quyền của ông ngày càng đối mặt với sự phản đối chính trị, những chỉ trích về tính độc đoán và đặc biệt là cuộc khủng hoảng Phật giáo năm 1963. Tháng 11 năm 1963, ông bị lật đổ và bị giết trong một cuộc đảo chính quân sự.
Năm 1901, Ngô Đình Diệm sinh ra trong một gia đình Công giáo có vị thế tại miền Trung Việt Nam.
Ông bước vào con đường chính trị từ thời kỳ Việt Nam còn nằm dưới chế độ thuộc địa của Pháp. Trong những năm đầu sự nghiệp, Ngô Đình Diệm từng làm quan trong chính quyền nhà Nguyễn nhưng sau đó rời bỏ chức vụ vì bất đồng với chính sách của chính quyền thuộc địa.
Những năm tiếp theo, ông dành nhiều thời gian hoạt động chính trị và tìm kiếm một con đường riêng cho Việt Nam.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và những biến động của cuộc chiến tranh Đông Dương, Việt Nam bước vào một thời kỳ ngày càng phức tạp.
Đến năm 1954, sau thất bại của Pháp tại Điện Biên Phủ và Hiệp định Genève, Việt Nam tạm thời bị chia cắt tại vĩ tuyến 17.
Ở miền Nam, Ngô Đình Diệm được Quốc trưởng Bảo Đại bổ nhiệm làm Thủ tướng.
Nhưng Ngô Đình Diệm không muốn chỉ giữ vai trò một người đứng đầu chính phủ.
Ông muốn xây dựng một chính quyền mạnh và độc lập hơn.
Năm 1955, sau cuộc trưng cầu dân ý gây nhiều tranh cãi, Bảo Đại bị phế truất và Ngô Đình Diệm trở thành Tổng thống của Việt Nam Cộng hòa.
Từ đây, Ngô Đình Diệm bắt đầu xây dựng chính quyền của mình.
Ông theo đuổi chính sách chống cộng quyết liệt và nhận được sự hỗ trợ lớn từ Hoa Kỳ.
Trong những năm đầu, chính quyền Diệm đạt được một số thành công trong việc củng cố bộ máy nhà nước và chống lại các lực lượng đối lập.
Nhưng cùng với quyền lực được củng cố, sự phản đối đối với chính quyền cũng ngày càng tăng.
Những người chỉ trích cho rằng chính quyền Diệm ngày càng tập trung quyền lực, đàn áp các lực lượng đối lập và dành ưu đãi cho người Công giáo trong một đất nước mà Phật giáo chiếm số đông.
Đến năm 1963, mâu thuẫn trở nên đặc biệt nghiêm trọng.
Cuộc khủng hoảng Phật giáo bùng nổ.
Tại Huế, tháng 5 năm 1963, lực lượng chính quyền nổ súng vào một cuộc biểu tình của Phật tử, làm nhiều người thiệt mạng.
Những cuộc phản đối tiếp tục lan rộng.
Ngày 11 tháng 6 năm 1963, hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu tại một ngã tư ở Sài Gòn để phản đối chính sách của chính quyền Diệm đối với Phật giáo.
Hình ảnh ấy nhanh chóng xuất hiện trên báo chí quốc tế và gây chấn động dư luận thế giới.
Khủng hoảng ngày càng sâu sắc.
Chính quyền Ngô Đình Diệm không chỉ đối mặt với phong trào phản đối trong xã hội mà còn bắt đầu mất dần sự ủng hộ của một bộ phận quan trọng trong quân đội và giới chức Mỹ.
Đến cuối năm 1963, một nhóm tướng lĩnh Việt Nam Cộng hòa lên kế hoạch đảo chính.
Ngày 1 tháng 11 năm 1963, cuộc đảo chính bắt đầu.
Ngô Đình Diệm và em trai ông, Ngô Đình Nhu, rời Dinh Gia Long và tìm nơi trú ẩn.
Ngày hôm sau, họ bị bắt.
Sau đó, cả hai bị giết.
Ngô Đình Diệm qua đời ngày 2 tháng 11 năm 1963, kết thúc gần tám năm ông đứng đầu chính quyền miền Nam.
Cái chết của Ngô Đình Diệm không đem lại sự ổn định như một số người kỳ vọng.
Trái lại, miền Nam bước vào một giai đoạn bất ổn chính trị nghiêm trọng. Sau cuộc đảo chính, chính quyền liên tục thay đổi và các cuộc tranh giành quyền lực trong quân đội tiếp diễn.
Nhìn lại cuộc đời Ngô Đình Diệm, lịch sử không chỉ là câu chuyện về một người từng đứng ở đỉnh cao quyền lực.
Đó còn là câu chuyện về quyền lực, chính trị, tôn giáo, chiến tranh và những lựa chọn khó khăn trong một đất nước bị chia cắt.
Ông từng là một trong những nhân vật quyền lực nhất miền Nam Việt Nam.
Nhưng chỉ trong một thời gian ngắn, chính quyền của ông sụp đổ và bản thân ông chết trong một cuộc đảo chính.
Biến cố tháng 11 năm 1963 cũng trở thành một bước ngoặt lớn của Chiến tranh Việt Nam. Sau khi chính quyền Diệm sụp đổ, tình hình chính trị miền Nam tiếp tục bất ổn và sự can dự của Hoa Kỳ vào Việt Nam ngày càng sâu hơn.
