Ngô Gia Tự – biến nhà tù thành trường học cách mạng

Ngô Gia Tự sinh ngày 3/12/1908, trong một gia đình nhà nho tại làng Tam Sơn, Từ Sơn, Bắc Ninh. Năm 1922, ông thi đỗ vào Trường Bưởi ở Hà Nội. Đến năm 1926, sau khi tham gia các phong trào yêu nước của học sinh, Ngô Gia Tự gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và từ đó bước vào con đường hoạt động cách mạng chuyên nghiệp.

Tháng 3/1929, tại số nhà 5D Hàm Long, Hà Nội, Ngô Gia Tự là một trong tám thành viên tham gia thành lập chi bộ cộng sản đầu tiên. Ngày 17/6 cùng năm, ông tiếp tục tham gia thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng và được cử vào Ban Chấp hành Trung ương lâm thời. Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đầu năm 1930, Ngô Gia Tự được giao phụ trách phong trào cách mạng ở Nam Kỳ.

Cuối năm 1930, Ngô Gia Tự bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn. Sau những phiên xét xử, ông bị kết án tù chung thân và đến tháng 5/1933 bị đày ra Côn Đảo. Tại đây, chính quyền thực dân xếp ông vào diện tù chính trị đặc biệt nguy hiểm. Nhưng Côn Đảo không chỉ là nơi Ngô Gia Tự chịu án.

Từ năm 1932, những đảng viên cộng sản bị giam tại Banh I đã thành lập chi bộ trong nhà tù. Sau đợt tù chính trị bị đưa từ đất liền ra Côn Đảo vào năm 1933, chi ủy được bổ sung nhiều cán bộ như Ngô Gia Tự, Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Nguyễn Chí Diểu, Trần Quang Tặng; Ngô Gia Tự được cử làm Bí thư chi bộ.

Trong điều kiện tù đày, ông cùng những người cộng sản tiếp tục tổ chức đấu tranh chống chế độ lao tù hà khắc. Báo Nhân Dân ghi lại rằng Ngô Gia Tự tham gia các cuộc tuyệt thực phản đối chế độ nhà tù; đồng thời nhiều lần nhận phần công việc nặng nhọc, nguy hiểm thay cho những người tù khác. Một công việc khác được đặc biệt chú trọng là học tập ngay trong nhà tù.

Với chủ trương biến nhà tù thành nơi rèn luyện cán bộ, Ngô Gia Tự tranh thủ thời gian để truyền đạt kiến thức văn hóa và lý luận cách mạng cho những người bị giam cùng mình. Những hoạt động ấy không đơn thuần nhằm giúp tù nhân vượt qua những năm tháng tù đày, mà còn góp phần chuẩn bị kiến thức và bản lĩnh chính trị để họ tiếp tục hoạt động khi có cơ hội trở về.

Hoạt động tổ chức trong nhà tù cũng dần được mở rộng. Từ Hội Người tù đỏ, những người cộng sản phát triển thành Hội tù nhân thống nhất, tập hợp hơn 300 hội viên. Ngô Gia Tự cùng Nguyễn Hới và Trần Quang Tặng tham gia ban lãnh đạo chung toàn đảo; Tôn Đức Thắng được phân công phụ trách Hội tù nhân. Một số tù thường phạm sau khi tham gia tổ chức, được giáo dục và giác ngộ, về sau tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng.

Cuối năm 1934, tổ chức Đảng trong nhà tù bố trí để Ngô Gia Tự cùng một số đồng chí vượt khỏi Côn Đảo bằng thuyền, với mục đích trở về đất liền tiếp tục hoạt động. Chuyến đi không thành công và đồng chí anh dũng hy sinh. Năm ấy, đồng chí Ngô Gia Tự mới 26 tuổi, độ tuổi tràn đầy sức lực, đang nở rộ tài năng, trí tuệ cống hiến cho Ðảng, cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Cuộc đời hoạt động của ông rất ngắn, nhưng đi qua nhiều dấu mốc quan trọng của phong trào cách mạng Việt Nam cuối những năm 1920, đầu những năm 1930: từ Chi bộ cộng sản 5D Hàm Long, Đông Dương Cộng sản Đảng, phong trào cách mạng Nam Kỳ đến những năm tù đày tại Côn Đảo.

Những năm cuối cùng ở Côn Đảo còn cho thấy một điều khác. Nhà tù được dựng lên để cách ly những người cách mạng khỏi phong trào bên ngoài, nhưng chính bên trong những bức tường ấy, họ vẫn tổ chức, học tập, truyền bá lý luận và rèn luyện những người tiếp tục bước vào cuộc đấu tranh sau này.