Ngô Quyền
Ngô Quyền (896 – 944), còn gọi là Tiền Ngô Vương, quê ở Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), là vị vua sáng lập nhà Ngô và là người mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ lâu dài cho dân tộc Việt Nam. Những cột mốc và chiến công hiển hách: Thân thế và sự nghiệp: Ông là người tài trí, giỏi võ nghệ. Sau khi theo giúp Dương Đình Nghệ đánh đuổi quân Nam Hán, ông được tin cẩn giao quản lý vùng đất Ái Châu (Thanh Hóa) và gả con gái cho. Trừng trị kẻ phản bội (938): Khi Kiều Công Hãn sát hại Dương Đình Nghệ để đoạt quyền và cầu cứu nhà Nam Hán, Ngô Quyền đã nhanh chóng kéo quân ra Bắc, tiêu diệt Kiều Công Hãn để trả thù cho nhạc phụ và trừ họa nội phản. Đại thắng sông Bạch Đằng (938): Biết quân Nam Hán sẽ tiến vào bằng đường thủy, ông chủ trương cắm cọc gỗ đầu nhọn bọc sắt xuống lòng sông Bạch Đằng. Khi thủy triều lên, ông cho quân rút lui dụ địch vào sâu; khi thủy triều xuống, ông phản công dữ dội. Quân Nam Hán mắc bẫy, thuyền chiến bị đâm thủng và đắm hàng loạt, Thái tử Hoằng Tháo tử trận. Mở ra kỷ nguyên độc lập (939): Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền xưng Vương, chấm dứt hơn 1.000 năm Bắc thuộc, định đô tại Cổ Loa và thiết lập bộ máy chính quyền độc lập.
Ngô Quyền (896 – 944), còn gọi là Tiền Ngô Vương, là người anh hùng dân tộc mở ra kỷ nguyên độc lập, tự chủ lâu dài cho Việt Nam sau hơn một thiên niên kỷ bị phương Bắc đô hộ.
Xuất thân: Sinh ra tại làng Đường Lâm (nay thuộc thị xã Sơn Tây, Hà Nội) trong một thế gia hào trưởng giàu có và uy tín. Tướng mạo & Tính cách: Đại Việt Sử ký Toàn thư mô tả ông là người có vẻ ngoài ngô nghê, lưng rộng, mắt sáng như điện, bước đi như hổ, có sức khỏe cướp mộng thú và trí dũng song toàn. Gia nhập lực lượng Dương Đình Nghệ: Khi Dương Đình Nghệ dấy binh đánh đuổi quân Nam Hán chiếm lại Đại La (931), Ngô Quyền trở thành tướng giỏi dưới quyền. Nhờ tài năng, ông được Dương Đình Nghệ tin cẩn gả con gái và giao quản lý Ái Châu (Thanh Hóa ngày nay). Họa nội phản: Năm 937, Kiều Công Hãn sát hại Dương Đình Nghệ để đoạt quyền. Sợ bị lực lượng của Ngô Quyền trừng phạt, Kiều Công Hãn sang cầu cứu nhà Nam Hán. Quyết sách của Ngô Quyền: Tháng 10/938, Ngô Quyền tiến quân ra Bắc, nhanh chóng hạ thành Đại La, hạ sát Kiều Công Hãn để trừ họa trong nước trước khi quân địch kéo sang. Dự đoán hướng đi của địch: Biết vua Nam Hán sai con trai là Thái tử Lưu Hoằng Tháo dẫn thủy quân theo đường sông Bạch Đằng sang xâm lược, Ngô Quyền nhận định thuyền địch to lớn, cồng kềnh nên dựa vào thủy triều để chủ động đánh địch. Trận địa cọc ngầm: Ông cho quân sĩ chặt gỗ, gọt nhọn, bịt sắt rồi đóng xuống lòng sông Bạch Đằng tại những vị trí hiểm yếu gần cửa biển. Dụ địch: Khi thủy triều lên che lấp các cọc nhọn, Ngô Quyền cử thuyền nhẹ ra khiêu chiến rồi giả vờ thua chạy, dụ thuyền chiến của Hoằng Tháo tiến sâu vào lòng sông. Phản công: Khi thủy triều bắt đầu rút mạnh, Ngô Quyền hạ lệnh tổng phản công. Quân Nam Hán hoảng loạn rút chạy, thuyền chiến va vào cọc nhọn bị đâm thủng, lật úp và vỡ hàng loạt. Kết cục: Hơn một nửa quân Nam Hán tử trận, Thái tử Lưu Hoằng Tháo bị diệt tại trận. Vua Nam Hán đang cầm quân viện trợ ở biên giới nghe tin bàng hoàng, khóc thương con và thu quân trở về, vĩnh viễn bỏ ý định xâm lược nước ta. Thành lập Nhà Ngô & Di sản (939 – 944)
Xưng Vương (939): Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền chính thức xưng Vương, bãi bỏ chức Tiết độ sứ của phong kiến phương Bắc, chọn Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội) làm kinh đô. Củng cố nền Độc lập: Ông thiết lập triều đình, đặt ra các quan chức, quy định lễ nghi, màu sắc trang phục để khẳng định vị thế một quốc gia hoàn toàn độc lập. Đánh giá lịch sử: Nhà sử học Lê Văn Hưu nhận định Ngô Quyền là người "chỉ sử dụng quân mới nhóm hợp của đất Việt mà đánh tan được hàng vạn quân mạnh của Hán... không những chỉ dẹp được mộng xâm lược của người Hán, mà còn mở đường cho nước ta xưng Vương."
