Ngô Sĩ Liên – Người đưa lịch sử mở nước vào quốc sử Đại Việt

Một trong những đóng góp nổi bật của Ngô Sĩ Liên đối với lịch sử và văn hóa dân tộc là việc ông đưa thời đại mở nước vào bộ quốc sử. Với Đại Việt sử ký toàn thư, những câu chuyện về Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Hùng Vương và An Dương Vương lần đầu tiên được chính thức đưa vào quốc sử.

Đây không chỉ là một sự bổ sung về nội dung lịch sử. Đằng sau việc làm ấy là ý thức về nguồn gốc lâu đời của dân tộc và niềm tự hào về đất nước Đại Việt.

Trước khi Ngô Sĩ Liên biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư, lịch sử dân tộc đã được ghi chép trong các bộ sử của những người đi trước như Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên. Ngô Sĩ Liên đã kế thừa những thành quả ấy, đồng thời hiệu chỉnh, bổ sung và sắp xếp lại để tạo thành một bộ quốc sử mới.

Ông chia bộ sử thành 5 quyển Ngoại kỷ và 10 quyển Bản kỷ. Phần Ngoại kỷ ghi chép từ họ Hồng Bàng cho đến triều Ngô; phần Bản kỷ ghi chép từ nhà Ngô cho đến khi quân Minh bị đánh đuổi khỏi nước Việt.

Việc đưa thời đại mở nước vào chính sử có ý nghĩa rất lớn. Qua đó, lịch sử dân tộc được đặt trong một dòng chảy lâu dài, bắt đầu từ những thời đại xa xưa.

Trong nhận định của mình, Ngô Sĩ Liên thể hiện niềm tự hào sâu sắc về nguồn gốc và vị thế của Đại Việt. Ông khẳng định nước Đại Việt ở phía nam Ngũ Lĩnh, trời đã phân chia ranh giới Nam - Bắc; đồng thời nhấn mạnh thủy tổ của người Việt là dòng dõi họ Thần Nông.

Những lời ấy cho thấy rõ ý thức về một đất nước có nguồn gốc, lịch sử và vị thế riêng.

Đặc biệt, Ngô Sĩ Liên đã sử dụng truyền thuyết và dã sử để đưa thời đại mở nước vào bộ chính sử. Tư liệu về thời kỳ xa xưa còn mang tính huyền thoại nên các tác giả khi ấy vừa khẳng định vừa băn khoăn. Tuy nhiên, việc ghi chép ấy vẫn có ý nghĩa quan trọng trong việc thể hiện lịch sử lâu đời và lòng tự tôn dân tộc.

Đối với Ngô Sĩ Liên, viết sử không chỉ là ghi lại những sự kiện đã xảy ra. Lịch sử còn phải giúp hậu thế hiểu về nguồn gốc, công lao của tiền nhân và những bài học của quá khứ.

Điều này thể hiện rõ trong cách ông bình luận về các nhân vật lịch sử. Với Hai Bà Trưng, ông ca ngợi khí phách anh hùng và tinh thần chống lại sự bạo ngược của nhà Hán. Ông nhấn mạnh rằng khí phách ấy không mất đi ngay cả khi người anh hùng đã qua đời.

Với Lý Thái Tông, Ngô Sĩ Liên lại vừa ghi nhận tài năng, vừa chỉ ra những hạn chế trong việc thực hiện đạo hiếu và cách xử lý một số vấn đề.

Cách đánh giá ấy cho thấy ông không chỉ muốn kể lại lịch sử mà còn muốn thông qua lịch sử để khuyến khích điều tốt, răn đe điều xấu và để lại bài học cho đời sau.

Ngô Sĩ Liên được đánh giá là người có đủ ba sở trường cần thiết của một người làm sử: tài năng, học vấn và kiến thức. Chính sự kết hợp ấy đã giúp ông tạo nên một công trình sử học có giá trị lớn.

Bên cạnh đó, việc ông từng tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cũng giúp ông có vốn sống thực tế về một trong những giai đoạn quan trọng của lịch sử dân tộc. Những trải nghiệm ấy góp phần tạo nên những trang viết sinh động về cuộc kháng chiến chống quân Minh.

Từ những trang viết về thời đại mở nước đến những ghi chép về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Ngô Sĩ Liên đã góp phần nối kết nhiều giai đoạn của lịch sử dân tộc trong một công trình thống nhất.

Di sản ông để lại vì vậy không chỉ là một bộ sách. Đó còn là một quan niệm về lịch sử, về nguồn gốc dân tộc và về trách nhiệm của người viết sử đối với đất nước.

Hơn nhiều thế kỷ đã trôi qua, những trang viết của Ngô Sĩ Liên vẫn còn giá trị đối với việc tìm hiểu lịch sử và văn hóa Việt Nam. Tên tuổi ông trở thành một dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử sử học nước nhà.