Ngô Sĩ Liên – sử gia xuất sắc thời trung đại
Ngô Sĩ Liên – sử gia xuất sắc thời trung đại
Ngô Sĩ Liên – sử gia xuất sắc thời trung đại
Ngô Sĩ Liên là một danh nhân lịch sử thời Lê sơ, người thôn Ngọc Giả, xã Chúc Lý, huyện Chương Đức xưa, nay là thôn Chúc Sơn, xã Ngọc Sơn, huyện Chương Mỹ, thủ đô Hà Nội. Các thư tịch xưa còn lại và nhiều công trình khảo cứu của những đời về sau đều ghi nhận ông là tác giả rất lớn để lại cho hậu thế bộ sách quan trọng bậc nhất trong kho tàng tri thức nước Việt ta, là tác phẩm Đại Việt sử ký toàn thư gồm 15 quyển.
Nhưng các thư tịch và những công trình ấy đều mới cho biết về quê quán của Ngô Sĩ Liên; cho biết ông làm quan triều Lê Thái Tông (1434-1442), đỗ Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1442), làm Đô ngự sử triều Lê Nhân Tông (1443-1459); cho biết triều Lê Thánh Tông (1470-1497), được vua sai làm Sử quán tu soạn và soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Còn về năm sinh, năm mất và những hành trạng cũng như sự nghiệp của Ngô Sĩ Liên, thì còn là một khoảng trống lớn. Cho đến nửa sau thế kỷ XX, các nhà khảo cứu đã bỏ nhiều công sức nhằm bù đắp khoảng trống đó, nhưng vẫn bế tắc... Việc đã được khai thông một cách bất ngờ, qua một cuốn gia phả của dòng họ Nguyễn Nhữ Soạn. Như sách Một số vấn đề văn bản học Hán Nôm (1983) cho biết, cuốn Nguyễn gia gia phả đó hiện được lưu giữ tại Viện Hán Nôm, ghi gia phả của họ Nguyễn Nhữ Soạn, em cùng cha khác mẹ với Nguyễn Trãi. Trước, Nguyễn Phi Khanh lấy bà Trần Thị Thái, sinh ra Nguyễn Trãi cùng Nguyễn Phi Hùng, Nguyễn Phi Ly...; sau, ông lấy người con gái họ Nhữ, sinh ra Nguyễn Nhữ Soạn và Nguyễn Nhữ Thạch. Chính cuốn Nguyễn gia gia phả cho ta biết một điều chưa từng nhà nghiên cứu nào ngờ tới là Ngô Sĩ Liên đã từng tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1416-1427)!
Bản Nguyễn gia gia phả chúng tôi trích ở đây do Sử gia - nhà văn Tạ Ngọc Liễn dịch. Gia phả viết: “Lê Thái Tổ cao hoàng đế khởi nghĩa ở núi Chí Linh, tổ ta (Nguyễn Nhữ Soạn) với Ngô Sĩ Liên cùng làm thư ký ở Lam Sơn...”. Trong thời gian năm 1423 đến 1424, lực lượng nghĩa quân Lam Sơn còn yếu, lại thiếu thốn lương thực, phải tạm hòa hoãn để củng cố lực lượng. Ngô Sĩ Liên là người đã đi thương lượng với giặc. Nguyễn gia gia phả ghi: “Động chủ (tức Lê Lợi quay về núi Chí Linh, lương hết hai tháng, Động chủ cho tổ ta (Nguyễn Như Soạn) dụ bảo ba quân, giết voi bốn con để khao quân. Kỷ luật nghiêm ngặt chặt chẽ hơn. Chém tướng bỏ trốn,... sai bầy tôi thân cận là bọn Ngô Sĩ Liên, Lê Trăn đi hoàn thành hòa ước...”. Đến đầu năm 1427, nghĩa quân vây hãm giặc ở thành Đông Quan. Vương Thông phải lập kế cầu hòa. Ngô Sĩ Liên là người được Lê Lợi cử đi sứ, như Nguyễn gia gia phả ghi: “Động chủ dời quân đến doanh Bồ Đề, Ngân Giang, cùng với tướng giặc Minh đổi lũy, sai tổ ta cùng Ngô Sĩ Liên thông sứ hai nước giao hảo”. Ngô Sĩ Liên còn là người có tài năng trong việc binh, như Nguyễn gia gia phả ghi: “An Viễn hầu nhà Minh dẫn quân năm vạn ngựa nghìn con, theo đường Quảng Hóa tới cứu viện Đông Quân, Động chủ triệu hồi tổ ta đốc sửa đóng ở cửa Bắc, lệnh cho Tam Giang, Tam Đới hăng hái đánh giặc.Quân Minh vỡ to, Tổng binh nhà Minh Liễu Thăng, Đô đốc Thôi Tụ, Thượng thư Hoàng Phúc, dẫn quân ba chục vạn ngựa ba vạn theo cửa Chi Lăng tới, Ngô Sĩ Liên tiên đoán biết, báo trước. Động chủ dựng lầu ở bờ bắc Lô Giang...”. Như vậy, Ngô Sĩ Liên là người sớm tham gia nghĩa quân Lam Sơn, trực tiếp nằm gai nếm mật trong cuộc chiến chống quân Minh. Chính nhờ vậy mà ông đã viết được đầy đủ, chính xác, chân thực về cuộc kháng chiến này trong sách Đại Việt sử ký toàn thư và trong cả sách Lam Sơn thực lục, một pho sử rất quan trọng và chuẩn mực mà chính Lê Thái Tổ trực tiếp viết bài tựa. Từ xưa trước, chưa từng có thư tịch nào nói rằng Nguyễn Trãi hay Lê Lợi viết Lam Sơn thực lục, ngay cả trong Đại Việt sử ký toàn thư. cũng ghi rõ: “Tân Hợi, Thuận Thiên năm thứ 4 (1431)... Tháng 12, vua sai làm sách Lam Sơn thực lục, vua tự làm bài tựa, ký là Lam Sơn Động chủ”. Vậy mà, đến năm 1944, Nhà sách Tân Việt xuất bản Lam Sơn thực lục, bản dịch ra Việt ngữ của Mạc Bảo Thần, đã ghi tên tác giả là Nguyễn Trãi (!). Rồi tới năm 1976, Ty Văn hóa Thanh Hóa in cuốn Lam Sơn thực lục, bản mới phát hiện của Nguyễn Diên Niên và Lê Văn Uông, lại cho rằng Lê Lợi là tác giả (!). Đã có nhiều cuộc hội thảo, nhiều bài trao đổi của các học giả về việc ai là tác giả sách Lam Sơn thực lục?
