NGỌN CỜ ĐẦU CỦA PHONG TRÀO PHỤ NỮ SÀI GÒN – LÊ THỊ RIÊNG

Người viết: Trần Ngọc Anh Thư

Trường THCS Hậu Giang – phường Bình Tây

NGỌN CỜ ĐẦU CỦA PHONG TRÀO PHỤ NỮ SÀI GÒN – LÊ THỊ RIÊNG

Có một chiếc kẹp tóc dài chỉ hơn 5 cm, đã han gỉ theo thời gian.

Nó nhỏ đến mức nếu nằm giữa rất nhiều hiện vật, có lẽ người ta sẽ dễ dàng đi ngang qua.

Nhưng chiếc kẹp tóc ấy từng nằm trên mái tóc của một người phụ nữ trong những giờ phút cuối cùng của cuộc đời. Nó đã được một đồng đội sống sót cất giữ, chuyền tay qua những năm tháng chiến tranh và cuối cùng được đưa về Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Người phụ nữ ấy là Lê Thị Riêng – một trong những cán bộ lãnh đạo tiêu biểu của phong trào phụ nữ miền Nam.

Và phía sau chiếc kẹp tóc nhỏ bé ấy là câu chuyện về một người phụ nữ đã dành cả tuổi trẻ, tình yêu, gia đình và cuối cùng là cả cuộc đời mình cho đất nước.

MỘT NGƯỜI MẸ GIỮA THỜI HOA LỬA

Lê Thị Riêng sinh năm 1925 tại Vĩnh Mỹ, Giá Rai, Bạc Liêu. Từ khi còn trẻ, bà đã tham gia hoạt động cách mạng và từng bước trưởng thành trong phong trào phụ nữ Nam Bộ. Sau năm 1954, bà tiếp tục hoạt động và đến năm 1960 giữ cương vị Phó Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam, đồng thời tham gia Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Nhưng phía sau một cán bộ hoạt động giữa những năm tháng chiến tranh là một người phụ nữ có một gia đình và những đứa con nhỏ.

Năm 1960, vì yêu cầu công tác và để bảo đảm an toàn, vợ chồng bà phải gửi hai con nhỏ là Minh Chánh và Chí Công ra miền Bắc. Không lâu sau, hai vợ chồng cũng chia tay để nhận nhiệm vụ ở hai địa bàn khác nhau.

Họ hẹn sáu tháng sau sẽ gặp lại.

Nhưng cuộc hẹn ấy không bao giờ thành hiện thực.

Chồng bà hy sinh trên đường công tác.

Một mình giữa chiến tranh, bà tiếp tục con đường đã chọn.

Trong cuốn sổ tay được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ, Lê Thị Riêng đã viết về nỗi đau mất chồng, nỗi nhớ hai con và lời tự nhủ phải tiếp tục bước đi. Bà viết rằng hai con chính là “nguồn hạnh phúc, là sức chiến đấu”, giúp bà tiếp tục không lùi bước.

Đó có lẽ là một trong những điều khiến câu chuyện về Lê Thị Riêng trở nên đặc biệt.

Bà không phải người không biết đau.

Bà là một người mẹ biết nhớ con, một người vợ biết mất mát, một người phụ nữ có những ước mơ rất bình dị.

Nhưng chính tình yêu dành cho gia đình lại trở thành sức mạnh để bà tiếp tục chiến đấu cho một ngày không còn những cảnh gia đình chia lìa vì chiến tranh.

NGƯỜI PHỤ NỮ GIỮA LÒNG SÀI GÒN

Trong những năm tháng chiến tranh ngày càng khốc liệt, Lê Thị Riêng được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng trong công tác phụ nữ. Năm 1965, bà giữ cương vị Trưởng Ban Phụ vận Sài Gòn – Gia Định, phụ trách hoạt động ở cả đô thị và nông thôn. Bà dành nhiều công sức gây dựng cơ sở, vận động quần chúng và phát triển phong trào phụ nữ.

Điều đáng quý ở bà không chỉ là khả năng tổ chức.

Đó còn là sự gần gũi với những người phụ nữ mà bà vận động.

Bà hiểu những nỗi lo rất đời thường của họ: gia đình, chồng con, cuộc sống, những mất mát và mong ước về một ngày bình yên.

Bởi vậy, phong trào phụ nữ không chỉ là những khẩu hiệu lớn lao. Nó được tạo nên từ từng người phụ nữ bình thường, từ những người mẹ, người vợ, những cô gái trẻ giữa lòng Sài Gòn.

Và Lê Thị Riêng đã trở thành một trong những người góp phần kết nối, tổ chức và dẫn dắt phong trào ấy.

KHI NGƯỜI PHỤ NỮ KHÔNG KHUẤT PHỤC

Ngày 9 tháng 5 năm 1967, trên đường đi công tác, Lê Thị Riêng bị bắt và đưa vào khám Chí Hòa.

Những tháng ngày sau đó là những ngày tháng khắc nghiệt.

Các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận bà bị giam cầm và tra tấn dã man nhưng vẫn không khuất phục.

Đêm mùng 2 Tết Mậu Thân năm 1968, bà cùng một số chiến sĩ bị đưa lên một chiếc xe bịt kín với lý do chuyển trại. Khi xe đến khu vực Hồng Bàng – Tổng Đốc Phương, nay là khu vực Hùng Vương – Châu Văn Liêm, những người trên xe bị sát hại.

Theo lời kể của nữ chiến sĩ Phùng Ngọc Anh, người sống sót sau vụ việc, trong những giây phút cuối cùng Lê Thị Riêng vẫn bình tĩnh nhắc đồng đội nằm xuống và tiếp tục lên tiếng phản đối tội ác của kẻ thù.

Sau đó, bà ngã xuống.

Một chiếc kẹp tóc nhỏ vẫn còn trên mái tóc.

Người đồng đội sống sót đã xin giữ lại chiếc kẹp ấy làm kỷ niệm.

Không ai khi ấy có thể biết rằng gần sáu thập kỷ sau, nó vẫn còn được lưu giữ như một chứng tích về cuộc đời của người phụ nữ ấy.

MỘT CUỐN SỔ, MỘT CHIẾC KẸP TÓC VÀ MỘT CUỘC ĐỜI

Nếu chiếc kẹp tóc kể về những giây phút cuối cùng, thì cuốn sổ tay lại kể về những ngày tháng rất đời thường của Lê Thị Riêng.

Trên trang đầu cuốn sổ, bà viết:

“Mẹ tặng Minh Chánh Chí Công.”

Chỉ một dòng chữ ngắn ngủi.

Nhưng đằng sau nó là hình ảnh một người mẹ luôn hướng về hai đứa con đang ở xa.

Trong cuốn sổ, bà còn viết bài thơ “Ước mơ” vào Tết năm 1963. Ước mơ của bà rất giản dị: được gặp lại các con, được ôm các con vào lòng và không phải xa cách nữa.

Nhưng ước mơ ấy đã không thành hiện thực.

Lê Thị Riêng hy sinh đầu năm 1968, khi chưa một lần được gặp lại hai con.

Hai kỷ vật – một cuốn sổ và một chiếc kẹp tóc – vì thế giống như hai đầu của một câu chuyện.

Một đầu là người mẹ.

Một đầu là người chiến sĩ.

Ở giữa hai hình ảnh ấy là cả một cuộc đời của một người phụ nữ đã lựa chọn đặt lợi ích của đất nước và cộng đồng lên trên hạnh phúc riêng.

NGỌN CỜ VẪN CÒN ĐƯỢC NHẮC NHỚ

Ngày 10 tháng 4 năm 2001, Lê Thị Riêng được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên bà được đặt cho đường phố, trường học và công viên tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Đặc biệt, trong năm 2026, tại Công viên Lê Thị Riêng – nơi mang tên bà – thành phố tiếp tục triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt các liệt sĩ. Đến ngày 3 tháng 9 năm 2026, lực lượng chức năng đã phát hiện và quy tập 564 bộ hài cốt liệt sĩ tại khu vực này.

Điều ấy khiến câu chuyện về Lê Thị Riêng không chỉ thuộc về quá khứ.

Giữa một thành phố hiện đại, cái tên Lê Thị Riêng vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay.

Một công viên.

Một con đường.

Một ngôi trường.

Một cuốn sổ tay.

Một chiếc kẹp tóc.

Và một câu chuyện về một người phụ nữ.

TỪ NGƯỜI PHỤ NỮ THỜI HOA LỬA ĐẾN PHỤ NỮ HÔM NAY

Thế hệ phụ nữ hôm nay không còn phải sống trong những năm tháng chiến tranh như Lê Thị Riêng.

Nhưng những điều bà để lại vẫn có thể đặt ra cho chúng ta những câu hỏi:

Khi đứng trước khó khăn, ta có đủ bản lĩnh để không bỏ cuộc?

Khi được trao trách nhiệm, ta có dám làm đến cùng?

Và khi có cơ hội đóng góp cho gia đình, nhà trường, cộng đồng và đất nước, ta sẽ lựa chọn sống như thế nào?

Lê Thị Riêng đã không để lại một cuộc đời dài.

Bà để lại một cuộc đời có ý nghĩa.

Ngọn cờ mà bà góp phần dựng lên giữa phong trào phụ nữ miền Nam đã đi qua chiến tranh và tiếp tục được nhắc nhớ bằng những câu chuyện, những kỷ vật và ký ức của nhiều thế hệ.

Có lẽ đó cũng là cách lịch sử sống lâu nhất:

Không phải chỉ nằm trong những trang sách.

Mà sống trong những con người hôm nay biết nhớ, biết trân trọng và biết tiếp nối những giá trị tốt đẹp mà thế hệ đi trước đã để lại.

Và đâu đó, trong một bảo tàng, một chiếc kẹp tóc nhỏ vẫn nằm im lặng.

Nó không nói gì.

Nhưng câu chuyện của nó vẫn nhắc chúng ta nhớ rằng:

Đằng sau những trang sử hào hùng luôn là một con người bằng xương bằng thịt – một người phụ nữ từng biết yêu thương, biết nhớ con, biết đau trước mất mát, nhưng vẫn chọn bước về phía trước.

Đó là Lê Thị Riêng – người phụ nữ của phong trào phụ nữ Sài Gòn, người đã để lại một ngọn cờ không dễ bị lãng quên.