Ngọn đèn nơi cuối bản

Những năm chiến tranh ác liệt, bản nhỏ nơi bà Lê Thị Hòa sinh sống nằm ven một con đường mòn xuyên rừng. Ban ngày, nơi ấy yên ắng như bao vùng quê khác, chỉ có tiếng gà gáy, tiếng trẻ con gọi nhau ngoài sân và tiếng cuốc bổ vào đất trên nương. Nhưng khi màn đêm buông xuống, con đường ấy lại trở thành lối đi bí mật của nhiều đơn vị bộ đội hành quân vào chiến trường.

Khi ấy, chồng bà Hòa đã mất sớm, một mình bà nuôi hai con nhỏ và chăm mẹ già. Cuộc sống rất thiếu thốn. Gạo phải chắt chiu từng bữa, áo quần vá đi vá lại nhiều lần. Thế nhưng trong căn nhà nhỏ lợp tranh của bà lúc nào cũng có sẵn một chum nước đầy, một nắm khoai luộc, đôi khi là nồi cháo loãng đặt trên bếp. Bà bảo với các con rằng nhà mình nghèo thật, nhưng nếu bộ đội đi qua thì phải cố mà giúp, bởi các chú đang đi giữ nước cho mọi người được yên.

Vào một đêm cuối thu, trời tối đen như mực. Cả vùng vừa trải qua một trận bom nên ai nấy đều thấp thỏm. Khoảng gần nửa đêm, bà Hòa nghe tiếng gõ cửa rất khẽ. Mở ra, bà thấy ba người lính trẻ đứng nép dưới mái hiên, quần áo lấm bùn, gương mặt mệt mỏi nhưng ánh mắt vẫn sáng. Người đi đầu lễ phép hỏi xin bát nước và nhờ chỉ giúp lối sang bờ suối phía sau đồi để kịp theo đơn vị.

Bà Hòa nhìn quanh, rồi vội kéo họ vào nhà. Bà nhóm bếp, đun lại nồi nước, lấy khoai luộc còn để dành đưa cho các anh. Một người lính trẻ nhất chắc chỉ hơn con trai lớn của bà vài tuổi, vừa ăn vừa run vì lạnh. Bà lặng lẽ lấy chiếc khăn cũ đưa cho anh lau đầu tóc. Nhìn các anh ăn vội từng miếng khoai, bà thấy sống mũi cay cay. Những gương mặt ấy còn rất trẻ, vậy mà đêm đêm vẫn phải đi qua bom đạn, đối mặt với bao hiểm nguy.

Ăn xong, người tiểu đội trưởng nói nhỏ rằng đơn vị đang cần băng qua con suối sau bản trước khi trời sáng. Nhưng đoạn đường ấy nhiều hố bom, lại trơn trượt, đi trong đêm rất dễ lạc. Bà Hòa suy nghĩ giây lát rồi quyết định cầm chiếc đèn dầu nhỏ, che bằng tàu lá chuối, dẫn các anh men theo lối mòn ra cuối bản. Gió đêm lạnh buốt, ánh đèn chỉ leo lét đủ soi một quãng đường ngắn. Bà đi trước, ba người lính lặng lẽ theo sau.

Đến gần bờ suối, bà dừng lại, chỉ tay về phía rặng cây bên kia và dặn các anh cứ bám theo lối đất cứng mà đi, tránh dẫm vào những hố nước đen. Trước khi rời đi, người lính trẻ nhất bỗng quay lại nói rất khẽ:
– Mẹ ơi, sau này hòa bình, nếu con còn sống, con sẽ về thăm mẹ.

Tiếng gọi ấy làm bà sững người. Trong khoảnh khắc, bà không biết nói gì, chỉ gật đầu thật mạnh. Bà đứng nhìn cho đến khi ba bóng áo lính khuất hẳn trong màn đêm, tay vẫn che ngọn đèn dầu đang lay lắt trước gió.

Từ đêm ấy, cứ mỗi khi nghe tin có bộ đội hành quân qua bản, bà Hòa lại lặng lẽ đặt chiếc đèn dầu ở một mỏm đá cuối con đường, nơi khuất tầm quan sát từ trên cao nhưng đủ để người dưới đất nhận ra lối đi an toàn. Có đêm bom nổ rất gần, đất đá rung chuyển, mẹ già và hai con nhỏ khóc thét vì sợ hãi, nhưng bà vẫn ôm chặt chiếc đèn trong lòng. Bà nói: còn người đi qua, còn phải giữ ánh sáng này.

Chiến tranh kết thúc. Bản làng trở lại yên bình. Những hố bom dần phủ cỏ, con suối sau đồi lại trong veo như chưa từng chứng kiến bao cuộc chia ly. Bà Hòa vẫn sống trong căn nhà cũ, tóc ngày một bạc hơn. Thỉnh thoảng, nhớ lại những đêm năm ấy, bà lại ngồi lặng bên bếp lửa, nghĩ không biết những người lính trẻ mình từng gặp có ai còn sống trở về.

Một buổi chiều tháng Bảy nhiều năm sau, có một người đàn ông trung niên trong bộ quân phục bạc màu tìm đến nhà. Ông đứng rất lâu ngoài ngõ rồi mới bước vào, mắt đỏ hoe. Vừa nhìn thấy bà Hòa, ông nghẹn ngào:
– Mẹ có còn nhớ đêm mẹ cầm đèn đưa ba chúng con ra bờ suối không?

Bà Hòa nhìn thật lâu rồi chợt nhận ra đôi mắt quen thuộc của người lính trẻ năm nào. Ông xúc động kể rằng trong ba người hôm ấy, chỉ mình ông sống sót trở về. Những năm tháng sau chiến tranh, ông vẫn luôn day dứt vì chưa kịp trở lại tìm bà. Hôm nay, nhân chuyến thăm lại chiến trường xưa, ông quyết về bản để gặp người mẹ đã soi đường cho mình trong một đêm tối nhất của cuộc đời.

Nói rồi, ông lấy từ túi áo ra một chiếc khăn tay cũ đã sờn mép. Đó chính là chiếc khăn bà Hòa đã đưa cho ông năm ấy. Ông giữ nó suốt mấy chục năm như một kỷ vật. Bà Hòa run run cầm chiếc khăn, nước mắt rơi lúc nào không hay.

Ngoài sân, nắng chiều trải vàng trên lối cũ. Con đường ra cuối bản giờ đã rộng hơn, phẳng hơn, không còn tiếng bom rền hay bước chân hành quân gấp gáp. Nhưng trong lòng bà Hòa và người lính năm xưa, ánh sáng của ngọn đèn dầu đêm ấy vẫn còn nguyên vẹn. Đó không chỉ là ánh sáng dẫn đường, mà còn là ánh sáng của tình dân, nghĩa nước, của lòng yêu thương âm thầm đã nâng đỡ con người đi qua những năm tháng hoa lửa.