Ngọn đèn trong hầm Núi Quyết và tin vui từ Hòn Mắt
Người ta thường nghĩ lịch sử chỉ được viết sau khi tiếng súng đã lùi xa. Nhưng với nhà báo Hồng Phương, có những trang sử được viết ngay trong căn hầm giữa tiếng còi báo động, dưới ngọn đèn leo lét và từ một cuộc điện thoại ngắn ngủi ngoài đảo Hòn Mắt truyền về.
Ông Hồng Phương sinh ra bên dòng Lam, trên vùng đất Hưng Lợi giàu truyền thống cách mạng. Chưa đầy mười bảy tuổi, ông đã tình nguyện nhập ngũ, mong được lên Tây Bắc tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đơn vị của ông là Trung đoàn 44 Nghệ An, hành quân bổ sung cho Trung đoàn 57, Đại đoàn 304. Khi đoàn quân chưa kịp đến chiến trường thì Điện Biên Phủ đã được giải phóng.
Người lính trẻ không buồn vì chưa được trực tiếp dự trận đánh lớn. Ông hiểu đất nước vẫn còn nhiều việc cần đến sức thanh niên. Tháng 3/1956, ông trở thành phóng viên Báo Quân đội nhân dân. Từ đó, khẩu súng được đặt bên cây bút, ba-lô có thêm máy ảnh và những cuốn sổ nhỏ. Ông đi theo đơn vị, ghi lại cuộc sống của bộ đội và nhân dân bằng những dòng chữ chân thực nhất.
Khi không quân Mỹ mở rộng đánh phá miền Bắc, Nghệ An trở thành một trong những trọng điểm khốc liệt. Thành phố Vinh, Bến Thủy, Cửa Hội, núi Quyết và những hòn đảo ngoài khơi liên tục phải đối mặt với các cuộc tập kích. Hòn Mắt nằm cách đất liền hàng chục cây số, như một vọng gác giữa biển Đông. Bộ đội trên đảo vừa bảo vệ vùng biển, vừa quan sát và báo tin cho đất liền.
Trong một đợt chiến đấu, nhà báo Hồng Phương đang làm việc tại Bộ Chỉ huy đặt trong lòng núi Quyết thì nhận được tin qua điện thoại: lực lượng trên đảo Hòn Mắt vừa bắn rơi một máy bay Mỹ. Đây là chiếc máy bay thứ 300 bị quân và dân trên địa bàn Quân khu 4 bắn hạ. Tin vui từ đảo truyền về ngắn gọn, giữa lúc đường dây liên lạc chập chờn.
Ông Hồng Phương không thể lập tức ra đảo. Muốn đến Hòn Mắt phải chờ tàu, mà ngoài biển khi ấy còn rất nguy hiểm. Ông chỉ có lời kể qua điện thoại cùng những thông tin do đơn vị cung cấp. Vậy mà người phóng viên vẫn phải viết sao cho đúng sự thật, rõ diễn biến và chuyển tải được tinh thần của những người đang giữ đảo.
Trong căn hầm mờ ánh điện, ông ngồi bên cuốn sổ, hỏi lại từng chi tiết rồi viết bài. Chỗ nào chưa rõ, ông không tự suy diễn. Viết xong, ông tiếp tục chờ đến khoảng hai giờ sáng mới nối được điện thoại với tòa soạn, đọc từng câu để người ở đầu dây bên kia chép lại. Ngày hôm sau, bài viết về chiến công của Hòn Mắt đã được đăng báo.
Các cháu bây giờ gửi một bức ảnh hay một trang viết chỉ mất vài giây. Còn thời ấy, một tin bài từ Nghệ An ra Hà Nội phải vượt qua đường dây liên lạc giữa chiến tranh. Người viết không chỉ cần nhanh mà còn phải chính xác. Một địa danh, một con số hay tên của một đơn vị đều phải được kiểm tra cẩn thận, vì đó là lịch sử và danh dự của những người đang chiến đấu.
Đằng sau bài báo chiến thắng ấy, ông Hồng Phương còn mang một nỗi đau riêng. Em gái ông là Nguyễn Thị Thảo, mới mười bảy tuổi, tham gia đội dân quân xung kích phục vụ Phân đội 6, Trung đoàn 214 pháo cao xạ trên núi Quyết. Trong một lần tình cờ gặp nhau tại trận địa, hai anh em chỉ kịp nhìn và hỏi thăm nhau trong chốc lát rồi mỗi người lại vội đi làm nhiệm vụ.
Sau lần gặp ngắn ngủi đó, ông nhận được tin em gái đã hy sinh dưới chân núi Quyết. Người anh không thể ở lâu bên gia đình vì công việc chiến trường vẫn đang chờ. Ông nén đau, tiếp tục cầm bút. Trong một loạt bài viết về những đơn vị tiêu biểu của Quân khu 4, ông dành một phần để kể về người nữ dân quân trẻ, không chỉ với tư cách người anh mà còn bằng trách nhiệm của một nhà báo trước sự hy sinh của cả một thế hệ.
Những năm sau, dấu chân ông Hồng Phương còn đi qua Trường Sơn và đất bạn Lào. Ông chụp ảnh các đơn vị pháo cao xạ, ghi lại cuộc sống người lính và những chặng đường chiến đấu. Nhưng câu chuyện về bài báo được viết trong hầm núi Quyết vẫn là một kỷ niệm đặc biệt. Bởi trong bài viết ấy có tiếng sóng Hòn Mắt, có ánh đèn hầm, có niềm vui chiến thắng và cả nỗi nhớ người em gái tuổi mười bảy.
Khi hòa bình lập lại, ông tiếp tục làm báo, làm công tác hội và sáng tác nhiếp ảnh. Dù sống xa quê, ông vẫn đau đáu hướng về Nghệ An. Những bức ảnh, bài báo của ông trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp người đọc hình dung rõ hơn một thời mà người cầm bút cũng là người lính.
Câu chuyện của nhà báo Hồng Phương nhắc chúng ta rằng giữ gìn lịch sử trước hết phải bắt đầu từ sự trung thực. Một bài viết không cần thêm thắt những chi tiết ly kỳ mới có sức lay động. Chỉ cần người viết biết lắng nghe, kiểm chứng và trân trọng từng số phận, sự thật tự nó đã đủ lớn lao.
Ngày nay, Hòn Mắt vẫn đứng giữa biển Nghệ An như một cột mốc tiền tiêu. Núi Quyết vẫn xanh cây bên dòng Lam. Nếu lắng lòng, ta như còn thấy ánh đèn trong căn hầm năm xưa, nơi một nhà báo quê Hưng Nguyên cúi mình bên trang giấy, viết lại tin chiến thắng từ đảo xa để sáng hôm sau cả nước biết đến ý chí của quân và dân xứ Nghệ.
Tư liệu đối chiếu: Báo Nghệ An – “Nhà báo Hồng Phương: Đi xa để trở về”; Báo Nghệ An – “Nhà báo Hồng Phương và Một thoáng trên đất bạn Lào”.
