Ngọn đèn trước hiên nhà

Tôi năm nay đã ngoài tám mươi tuổi. Mỗi lần có người hỏi về Mẹ Nguyễn Thị Thứ, tôi không nhớ ngay những con số mà người ta vẫn nhắc: chín người con trai, một con rể, hai cháu ngoại đã hy sinh. Điều tôi nhớ nhất là ngọn đèn dầu nhỏ trước hiên nhà Mẹ.

Ngày ấy, làng Thanh Quýt của chúng tôi nghèo lắm. Mùa hè cát bỏng chân, mùa đông gió từ cánh đồng thổi hun hút. Nhà Mẹ Thứ nằm cuối con đường đất, trước sân có hàng cau cao, sau nhà là mảnh vườn trồng khoai và vài luống rau. Cứ mỗi chiều, khi mặt trời vừa khuất sau rặng tre, Mẹ lại thắp ngọn đèn dầu đặt ở bậc cửa.

Tôi từng hỏi:

– Mẹ thắp đèn sớm vậy làm gì?

Mẹ cười hiền:

– Lỡ mấy đứa về khuya, còn thấy đường mà vào nhà.

Lúc ấy tôi còn trẻ, chưa hiểu hết câu nói ấy.

Chiến tranh ngày một khốc liệt. Những người con của Mẹ lần lượt khoác ba lô ra trận. Mỗi lần tiễn con, Mẹ không khóc. Mẹ chỉ vuốt lại cổ áo, dặn: “Đi mạnh giỏi, đừng lo cho mẹ.”

Chúng tôi trong làng ai cũng nghĩ, rồi sẽ có ngày họ trở về.

Nhưng ngày trở về đầu tiên lại là một tờ giấy báo tử.

Hôm cán bộ xã mang giấy đến, tôi đứng bên hàng rào nhìn sang. Mẹ đón lấy, đọc rất lâu. Bàn tay Mẹ run nhẹ. Tôi tưởng Mẹ sẽ ngã quỵ, nhưng không. Mẹ lặng lẽ vào nhà, đặt tờ giấy lên bàn thờ rồi chiều hôm ấy vẫn ra hiên thắp đèn như mọi ngày.

Ngọn đèn ấy cháy suốt đêm.

Rồi người con thứ hai.

Rồi người con thứ ba.

Chiến tranh như cơn bão không dứt, cuốn đi từng người con của Mẹ. Mỗi lần có tin dữ, cả làng đều nín lặng. Không ai biết phải an ủi Mẹ thế nào. Có những đêm tôi thấy Mẹ ngồi bên ngọn đèn, đôi mắt nhìn mãi ra con đường làng.

Tôi sang nhà, mang ít khoai luộc.

Mẹ bảo:

– Con ăn đi.

Tôi nghẹn lời:

– Mẹ ăn với con.

Mẹ chỉ khẽ lắc đầu.

Có một lần, mưa rất lớn. Gió quật nghiêng hàng cau, nước ngập cả sân. Tôi chạy sang thì thấy ngọn đèn trước hiên đã gần tắt. Tôi vội che tay cho ngọn lửa.

Mẹ bước ra, châm thêm dầu.

– Đừng để tắt con à.

Tôi hỏi:

– Mẹ vẫn chờ các anh về sao?

Mẹ nhìn màn mưa trắng xóa.

– Người sống có thể không về. Nhưng người đã khuất cũng cần có ánh sáng để tìm đường.

Câu nói ấy theo tôi suốt cuộc đời.

Năm tháng trôi đi, chiến tranh kết thúc. Người trong làng đón người thân trở về. Có nhà rộn rã tiếng cười. Có nhà chỉ có bàn thờ mới. Nhà Mẹ là nơi yên tĩnh nhất.

Nhưng ngọn đèn vẫn sáng.

Nhiều người từ xa đến thăm Mẹ. Họ hỏi Mẹ có đau không.

Mẹ đáp:

– Đau chứ. Mẹ nào mất con mà không đau. Nhưng nếu đất nước cần, thì con mình phải đi.

Tôi từng thấy một nhà báo cúi đầu rất lâu trước câu trả lời ấy.

Những năm sau hòa bình, tóc Mẹ bạc trắng. Lưng Mẹ còng hơn. Đôi mắt mờ dần. Thế nhưng chiều nào Mẹ cũng nhờ con cháu thắp ngọn đèn trước hiên.

Có lần tôi đùa:

– Mẹ ơi, bây giờ có điện rồi, cần gì đèn dầu nữa.

Mẹ cười:

– Điện sáng cho người sống. Đèn dầu sáng cho ký ức.

Tôi lặng người.

Rồi một ngày, người ta quyết định dựng tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng, lấy hình tượng từ chính Mẹ. Nhiều đoàn xe nối nhau về làng. Các họa sĩ, nhà điêu khắc, cán bộ đều đến.

Họ ngắm khuôn mặt Mẹ.

Họ đo từng nếp nhăn.

Họ ghi chép từng câu chuyện.

Nhưng tôi nghĩ, điều lớn nhất họ không thể đo được là ánh sáng của ngọn đèn trước hiên nhà.

Khi Mẹ qua đời, cả làng đưa tiễn. Tôi đứng rất lâu trước căn nhà cũ. Hiên nhà vẫn còn đó. Bậc cửa vẫn còn đó. Chỉ thiếu một bóng người.

Chiều hôm ấy, người cháu gái của Mẹ bước ra, lặng lẽ thắp một ngọn đèn dầu.

Tôi hỏi:

– Cháu vẫn giữ thói quen của Mẹ sao?

Cô gái gật đầu:

– Bà dặn, khi nào còn người nhớ đến những người đã hy sinh, ngọn đèn này không được tắt.

Giờ đây, mỗi lần đi ngang con đường cũ, tôi vẫn có cảm giác ngọn đèn ấy đang cháy. Nó không còn là ngọn đèn của riêng một mái nhà. Nó là ánh sáng của hàng triệu người mẹ Việt Nam đã tiễn con ra trận, là ánh sáng của những hy sinh không thể đong đếm.

Và tôi hiểu rằng, có những ngọn lửa không cháy bằng dầu, bằng củi, mà cháy bằng tình mẹ.

Ngọn đèn trước hiên nhà Mẹ Nguyễn Thị Thứ chính là một ngọn lửa như thế – lặng lẽ, bền bỉ và vĩnh viễn không tắt.