NGỌN LỬA ÁO TRẮNG GIỮA RỪNG ĐỨC PHỔ

Người con gái lớn lên trong một gia đình ngành y

Đặng Thùy Trâm sinh tại Huế nhưng tuổi thơ và thời học sinh chủ yếu gắn với Hà Nội. Cha chị là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê; mẹ là dược sĩ, giảng viên Doãn Ngọc Trâm. Được lớn lên trong một gia đình trí thức giàu tình yêu thương, chị sớm hình thành mong muốn trở thành bác sĩ để cứu chữa người bệnh.

Trong gia đình, Thùy Trâm được nhớ đến là người chị dịu dàng, giàu tình cảm, yêu âm nhạc và văn học. Nhưng phía sau vẻ ngoài mềm mại ấy là một cô gái có ý chí mạnh mẽ, luôn hướng về miền Nam và mong muốn được có mặt tại nơi đất nước đang cần những người thầy thuốc trẻ.

Năm 1966, sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Y Hà Nội, Đặng Thùy Trâm tình nguyện vào chiến trường miền Nam. Thay vì lựa chọn một bệnh viện đầy đủ điều kiện tại miền Bắc, chị lên đường mang theo kiến thức y khoa, một số vật dụng cá nhân và khát vọng được trực tiếp chữa trị cho những người đang chiến đấu.

Hành trình đến chiến trường Quảng Ngãi

Đường vào Nam thời ấy kéo dài qua nhiều vùng rừng núi. Những người đi chiến trường phải vượt qua thời tiết khắc nghiệt, đường sá hiểm trở và nhiều khu vực thường xuyên bị đánh phá. Sau hành trình dài, Đặng Thùy Trâm đến vùng Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi.

Tháng 3 năm 1967, chị được giao phụ trách Bệnh xá Đức Phổ. Đây là một cơ sở dân y nhưng phần lớn bệnh nhân là thương binh, cán bộ và người dân bị ảnh hưởng bởi chiến tranh. Bệnh xá không phải một tòa nhà kiên cố mà gồm những lán trại nhỏ được dựng giữa rừng và thường xuyên phải di chuyển để bảo đảm bí mật.

Người nữ bác sĩ mới ngoài hai mươi tuổi vừa phụ trách chuyên môn, vừa quản lý nhân lực, thuốc men và việc sơ tán bệnh nhân. Khi thiếu nhân viên, chị trực tiếp làm nhiều công việc khác nhau, từ thăm khám, chăm sóc người bệnh đến hướng dẫn y tá và động viên tinh thần thương binh.

Bệnh xá nằm giữa núi rừng

Điều kiện tại Bệnh xá Đức Phổ vô cùng khó khăn. Thuốc men và dụng cụ y tế thiếu thốn; lán điều trị nhiều lần bị phát hiện hoặc hư hỏng nên phải tháo dỡ, chuyển đến địa điểm khác rồi dựng lại. Các tư liệu về nhật ký cho biết phòng điều trị, phòng mổ của bệnh xá từng phải di chuyển và xây dựng lại nhiều lần.

Trong những ngày đông bệnh nhân, bác sĩ và y tá gần như không có thời gian nghỉ. Đặng Thùy Trâm luôn cố gắng để người bị thương cảm thấy mình không đơn độc. Với nhiều chiến sĩ trẻ xa nhà, chị vừa là bác sĩ, vừa giống một người chị trong gia đình.

Cựu chiến sĩ Lưu Công Hào, một thủy thủ tàu không số từng được chữa trị tại bệnh xá, nhớ rằng bác sĩ Trâm có vóc dáng nhỏ nhắn, nhanh nhẹn và chăm sóc thương binh rất tận tình. Sau khi sức khỏe hồi phục, ông vẫn giữ những dòng lưu bút chị viết tặng như một kỷ vật đặc biệt về người bác sĩ giữa chiến trường.

Không chỉ chữa bệnh, chị còn dành thời gian hướng dẫn những người trẻ tại địa phương các kiến thức chăm sóc sức khỏe cơ bản. Trong hoàn cảnh thiếu bác sĩ, mỗi y tá hoặc cán bộ y tế được đào tạo thêm đều có thể giúp bệnh xá cứu chữa được nhiều người hơn.

Những trang nhật ký giữa chiến trường

Từ tháng 4 năm 1967, Đặng Thùy Trâm bắt đầu ghi lại cuộc sống của mình tại Đức Phổ. Nhật ký không phải bản báo cáo quân sự mà là nơi chị bày tỏ những suy nghĩ chân thật về công việc, gia đình, tình yêu, đồng đội và những khó khăn của tuổi trẻ giữa chiến tranh.

Có những trang viết thể hiện nỗi nhớ Hà Nội và mong muốn được trở về bên cha mẹ, các em. Có những trang kể về niềm vui khi một người bệnh hồi phục, sự lo lắng khi bệnh xá phải chuyển địa điểm hoặc nỗi buồn khi một đồng đội không còn trở lại. Tuy nhiên, xuyên suốt những trang viết vẫn là quyết tâm ở lại hoàn thành nhiệm vụ.

Nhật ký cũng cho thấy Đặng Thùy Trâm không phải một con người không biết sợ hãi hay mệt mỏi. Chị có những phút yếu lòng, nhớ nhà và cảm thấy cô đơn. Nhưng sau mỗi lần như vậy, chị lại tự động viên mình sống xứng đáng với trách nhiệm của người bác sĩ và lý tưởng mà mình đã lựa chọn.

Chính những cảm xúc chân thực ấy khiến người đọc sau này nhìn thấy phía sau hình ảnh một nữ anh hùng là một cô gái trẻ rất đời thường: biết yêu thương, biết buồn, biết nhớ, nhưng vẫn đủ nghị lực để tiếp tục chăm sóc người bệnh giữa hoàn cảnh gian nan.

Những ngày cuối cùng ở Đức Phổ

Giữa năm 1970, khu vực bệnh xá bị phát hiện và tình hình trở nên nguy hiểm. Cán bộ, nhân viên y tế cùng bệnh nhân phải chia thành nhiều nhóm để di chuyển khỏi địa điểm cũ. Đặng Thùy Trâm tiếp tục ở lại vùng Đức Phổ, cùng đồng đội tìm đường bảo vệ lực lượng và duy trì công tác cứu chữa.

Cuốn nhật ký chiến trường của chị dừng lại ở ngày 20 tháng 6 năm 1970. Theo mốc được gia đình và phần lớn tài liệu sử dụng, hai ngày sau, ngày 22 tháng 6, chị hy sinh tại khu vực khe Nước Lạnh khi mới 27 tuổi.

Sau đó, đồng đội và nhân dân địa phương đã gìn giữ ký ức về người nữ bác sĩ Hà Nội. Tại Đức Phổ, nhiều người gọi chị bằng tình cảm gần gũi như một người con của quê hương Quảng Ngãi, dù chị chỉ sống và công tác tại đây hơn ba năm.

Hai cuốn nhật ký không bị tiêu hủy

Sau một cuộc kiểm tra tại bệnh xá, hai cuốn sổ của Đặng Thùy Trâm được chuyển tới Frederic Whitehurst, một quân nhân làm công tác quân báo của Mỹ. Khi ông định tiêu hủy tài liệu, một người phiên dịch đã đọc qua và khuyên ông giữ lại vì nhận thấy trong đó có giá trị đặc biệt.

Frederic Whitehurst mang hai cuốn nhật ký về Mỹ và cùng người thân tìm cách dịch, nghiên cứu nội dung. Những trang viết của một nữ bác sĩ ở phía bên kia chiến tuyến khiến ông xúc động, từ đó nảy sinh mong muốn tìm gia đình của tác giả để trao trả kỷ vật.

Trong nhiều năm, việc tìm kiếm không đạt kết quả. Mãi đến năm 2005, nhờ sự phối hợp của nhiều cá nhân và tổ chức tại Mỹ và Việt Nam, gia đình Đặng Thùy Trâm mới nhận được nội dung hai cuốn nhật ký sau 35 năm xa cách.

Câu chuyện về hai cuốn nhật ký đã tạo nên một cuộc gặp gỡ đặc biệt giữa gia đình liệt sĩ và những cựu binh Mỹ từng lưu giữ kỷ vật. Gia đình Đặng Thùy Trâm đón nhận họ bằng tinh thần nhân hậu và hòa giải, coi việc nhật ký trở về là một thông điệp hướng tới hòa bình.

Ngọn lửa tiếp tục được truyền lại

“Nhật ký Đặng Thùy Trâm” được xuất bản tại Việt Nam năm 2005 và nhanh chóng được đông đảo độc giả đón nhận. Tác phẩm sau đó được dịch, giới thiệu ở nhiều quốc gia, giúp bạn đọc quốc tế hiểu thêm về tâm hồn, lý tưởng và khát vọng hòa bình của một thế hệ thanh niên Việt Nam trong chiến tranh.

Năm 2006, Đặng Thùy Trâm được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Cũng trong năm này, một bệnh xá mang tên chị được đưa vào hoạt động tại xã Phổ Cường, Đức Phổ. Nhiều trường học, tuyến đường và công trình y tế sau đó được đặt tên Đặng Thùy Trâm.

Ngày nay, di tích Bệnh xá Đức Phổ tại vùng núi Ba Tơ và khu vực khe Nước Lạnh là những địa chỉ tưởng niệm người nữ bác sĩ. Đây cũng là nơi các thế hệ trẻ tìm hiểu về trách nhiệm của người thầy thuốc và tinh thần cống hiến của thanh niên trong thời chiến.