Người anh hùng Đồng Tháp mười

Thiên Hộ Dương – Võ Duy Dương, người anh hùng của Đồng Tháp Mười

Giữa vùng đất Đồng Tháp Mười mênh mông sình lầy, lau sậy, kênh rạch chằng chịt của Nam Bộ xưa, có một con người đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử chống thực dân Pháp: Võ Duy Dương, người dân thường gọi kính trọng là Thiên Hộ Dương. Ông sinh năm 1827, quê ở vùng Cù Lâm Nam, nay thuộc xã Nhơn Tân, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định, và mất năm 1866.

Từ người khai hoang đến người đứng lên chống giặc

Năm 1857, Võ Duy Dương cùng một số người vào Nam hưởng ứng việc khai hoang của triều Nguyễn. Ông tìm đến vùng Ba Giồng, ven Đồng Tháp Mười để khai khẩn đất đai, lập ấp và gây dựng cuộc sống. Nhưng lịch sử đã đưa ông từ một người gắn bó với ruộng đồng trở thành một thủ lĩnh chống ngoại xâm.

Năm 1859, khi quân Pháp nổ súng tấn công thành Gia Định, Võ Duy Dương cùng Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân chiêu mộ nông dân, tổ chức lực lượng kéo về Gia Định chống quân xâm lược. Đến năm 1861, ông tiếp tục trở lại Nam Kỳ theo phái bộ của Khâm phái quân vụ Đỗ Thúc Tịnh để chiêu mộ nghĩa quân. Chỉ trong thời gian ngắn, ông đã tập hợp được gần một nghìn người và được phong chức Quản cơ.

Từ đây, cuộc đời Võ Duy Dương gắn chặt với cuộc kháng chiến của nhân dân Nam Kỳ.

Gò Tháp – đại bản doanh giữa Đồng Tháp Mười

Sau khi thực dân Pháp từng bước mở rộng việc chiếm đóng Nam Kỳ, Võ Duy Dương cùng những người yêu nước tiếp tục tổ chức lực lượng chống giặc.

Đến những năm 1864–1866, vùng Gò Tháp – Đồng Tháp Mười trở thành một căn cứ quan trọng của nghĩa quân do Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều lãnh đạo.

Đó là một vùng đất mà người bình thường rất khó đi lại. Mùa nước, đồng ruộng trở thành biển nước mênh mông; mùa khô lại đầy lau sậy, bùn lầy, thiếu nước và đường giao thông gần như không có.

Nhưng chính điều mà quân Pháp xem là khó khăn lại trở thành lợi thế của nghĩa quân.

Võ Duy Dương hiểu rằng muốn chống một đội quân có vũ khí và phương tiện chiến tranh mạnh hơn, nghĩa quân phải biết dựa vào địa hình, dựa vào nhân dân và đánh theo cách của mình.

Từ Gò Tháp, nghĩa quân xây dựng hệ thống đồn trại, tổ chức lực lượng, tích trữ lương thực và luyện tập võ nghệ. Theo tư liệu của Bảo tàng Đồng Tháp, lực lượng nghĩa quân có hơn 2.000 người, gồm nhiều tầng lớp nhân dân; lực lượng tại chỗ vừa sản xuất, vừa luyện tập, khi có giặc thì đứng lên chiến đấu.

Những trận đánh làm quân Pháp khiếp sợ

Không chỉ phòng thủ, nghĩa quân Thiên Hộ Dương còn chủ động đánh vào các đồn bốt của quân Pháp.

Một trong những trận đánh nổi bật là trận Mỹ Trà vào đêm 21 rạng sáng 22 tháng 7 năm 1865. Sau thời gian theo dõi tình hình địch, Võ Duy Dương cùng bộ tham mưu tổ chức lực lượng đánh úp đồn Mỹ Trà. Nghĩa quân tiến công bất ngờ, gây thiệt hại cho quân Pháp rồi rút lui an toàn về căn cứ. Trận đánh tạo tiếng vang lớn và củng cố tinh thần chiến đấu của nghĩa quân.

Từ những trận đánh ấy, cái tên Thiên Hộ Dương ngày càng trở nên quen thuộc trong phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ.

Ông không chỉ là một người cầm quân mà còn là người biết tập hợp sức mạnh của nhân dân. Trong hàng ngũ nghĩa quân có nông dân, nho sĩ, điền chủ và nhiều người thuộc các cộng đồng khác nhau cùng tham gia chống quân xâm lược.

Cuộc tấn công lớn vào Đồng Tháp Mười

Sự phát triển của lực lượng nghĩa quân khiến quân Pháp đặc biệt lo ngại.

Tháng 4 năm 1866, quân Pháp tổ chức một cuộc hành quân lớn nhằm đánh vào căn cứ Đồng Tháp Mười. Quân địch chia thành nhiều hướng, kết hợp lực lượng thủy binh và bộ binh để bao vây, tiến sâu vào căn cứ.

Nghĩa quân chống trả quyết liệt.

Trong nhiều ngày, các đồn tiền, đồn tả, đồn hữu và những vị trí phòng thủ lần lượt bị quân Pháp tấn công. Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều cùng nghĩa quân chiến đấu rất quyết liệt để bảo vệ căn cứ.

Trước sức mạnh vượt trội của đối phương, căn cứ cuối cùng bị phá vỡ.

Thiên Hộ Dương quyết định rút quân để bảo toàn lực lượng. Ông không chấp nhận để toàn bộ nghĩa quân bị tiêu diệt trong một trận đánh không cân sức. Sau khi rời Đồng Tháp Mười, ông tiếp tục tìm cách liên kết với các lực lượng yêu nước khác ở vùng biên giới Tây Nam để tiếp tục chống Pháp.

Những ngày cuối cùng của người anh hùng

Sau khi căn cứ Đồng Tháp Mười bị đánh phá, cuộc chiến đấu của Võ Duy Dương vẫn chưa chấm dứt.

Ông liên kết với lực lượng của Trương Quyền và các lực lượng chống Pháp ở khu vực biên giới Việt Nam – Campuchia, tiếp tục tổ chức hoạt động quân sự chống quân Pháp.

Nhưng rồi số phận nghiệt ngã đã khép lại cuộc đời người thủ lĩnh.

Cuối năm 1866, trên đường vượt biển trở về, Võ Duy Dương gặp nạn và qua đời tại khu vực biển Cần Giờ. Một số tư liệu ghi cụ thể ông mất tại cửa biển Thần Mẫu; các nguồn tư liệu có cách diễn giải khác nhau về hoàn cảnh cái chết, nhưng đều thống nhất ông mất năm 1866, sau khi căn cứ Đồng Tháp Mười thất thủ.

Ông ra đi khi cuộc kháng chiến vẫn còn dang dở.

Nhưng đối với nhân dân, cái chết không làm mất đi tên tuổi của Thiên Hộ Dương.

Tên tuổi còn lại với Đồng Tháp Mười

Sau khi Võ Duy Dương hy sinh, người dân vẫn nhớ đến ông như một biểu tượng của tinh thần chống ngoại xâm.

Tại Gò Tháp, nơi từng là căn cứ kháng chiến của nghĩa quân, nhân dân lập đền thờ tưởng niệm Thiên Hộ Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều. Hằng năm, lễ tưởng niệm hai ông được tổ chức vào các ngày 14, 15 và 16 tháng 11 âm lịch.

Ngày nay, những dấu tích của căn cứ xưa tại Gò Tháp như bờ lũy, chiến hào, vị trí các đồn… vẫn góp phần nhắc nhớ về một giai đoạn lịch sử đầy gian khổ của nhân dân Nam Bộ.

Câu chuyện về Võ Duy Dương không chỉ là câu chuyện về một vị tướng cầm quân. Đó còn là câu chuyện về những người dân đã biến vùng đất Đồng Tháp Mười hiểm trở thành nơi đứng chân chống giặc; về những người nông dân đang cày ruộng có thể cầm vũ khí khi quê hương bị xâm lược; và về một người lãnh đạo đã lựa chọn ở lại cùng nhân dân trong những năm tháng đất nước đầy biến động.

Võ Duy Dương – Thiên Hộ Dương – đã sống và chiến đấu trong một thời đại mà vận mệnh của quê hương bị thử thách dữ dội. Ông mất năm 1866, nhưng tên tuổi ông vẫn được lưu giữ tại Gò Tháp và trong ký ức của nhân dân Đồng Tháp Mười.

Đó chính là giá trị lớn nhất của lịch sử: một con người có thể nằm xuống, nhưng tinh thần yêu nước và ý chí bảo vệ quê hương mà người ấy để lại có thể sống mãi qua nhiều thế hệ.