NGƯỜI CHỈ HUY TRẬN MẠC QUA HAI CUỘC KHÁNG CHIẾN VÀ DẤU ẤN VÀNG TRONG LỊCH SỬ SƯ ĐOÀN 2 – QUÂN KHU 5
Trong biên niên sử chiến đấu hào hùng của lực lượng vũ trang Quân khu 5, những chiến dịch vang dội như Bồ Bồ, Núi Thành, Ba Gia, Đắc Tô – Tân Cảnh hay Chiến dịch Nông Sơn – Động Mông Gà đã khắc ghi tên tuổi của lớp cán bộ chỉ huy trưởng thành từ cơ sở, dạn dày khói lửa và gắn bó trọn đời với chiến trường miền Trung. Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đỗ Sa (tên khai sinh: Đỗ Châu Sa, 1930 – 2022) – nguyên Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn 52, nguyên Sư đoàn phó kiêm Tham mưu trưởng Sư đoàn 2 (Sư đoàn Quảng – Đà anh hùng) – là một trong những chỉ huy quân sự tiêu biểu cho nghệ thuật tác chiến linh hoạt, dũng cảm và quyết đoán của Quân đội nhân dân Việt Nam. Từ người chiến sĩ tự vệ trẻ tuổi thời kỳ chống Pháp đến người chỉ huy cấp trung đoàn, sư đoàn bẻ gãy các chiến thuật "Trực thăng vận", "Thiết xa vận" của quân viễn chinh Mỹ, cuộc đời ông là một bản hùng ca trọn vẹn vì độc lập dân tộc.
Chiến trường Quảng Nam – Đà Nẵng và Khu 5 suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ luôn là "lò lửa" thử thách khắc nghiệt:
Nơi đây là điểm mở đầu cho các chiến lược chiến tranh mới của đối phương: từ chiến dịch Át-lăng (Atlante) của thực dân Pháp đến việc Thủy quân lục chiến Mỹ lần đầu tiên đổ bộ vào bờ biển Đà Nẵng năm 1965 để mở màn chiến lược "Chiến tranh cục bộ".
Địa hình tác chiến phức tạp đan xen giữa dải đồng bằng hẹp ven biển bị chia cắt bởi sông ngòi và vùng rừng núi hiểm trở phía Tây đòi hỏi người chỉ huy phải có nhãn quan chiến thuật cơ động, am tường kỹ thuật đào hào, công sự kiên cố và biết phát huy cách đánh cận chiến "bám thắt lưng địch mà đánh".
Trải qua từng cương vị từ tiểu đội trưởng, tiểu đoàn trưởng đến trung đoàn trưởng và tham mưu trưởng sư đoàn, đồng chí Đỗ Sa luôn có mặt ở tuyến đầu trực tiếp chỉ huy bộ đội bẻ gãy các đợt càn quét, giành thắng lợi trong các trận đánh then chốt.
Người thanh niên Hòa Vang bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ
Đỗ Sa sinh năm 1930 tại xã Hòa Hải, huyện Hòa Vang (nay thuộc phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn), thành phố Đà Nẵng – mảnh đất giàu truyền thống yêu nước dưới chân ngọn Ngũ Hành Sơn hùng vĩ:
Tuổi thơ gắn liền với cảnh lầm than của đất nước dưới ách thực dân, ông sớm được giác ngộ lý tưởng cách mạng trong những ngày mùa thu sục sôi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Khi thực dân Pháp quay lại xâm lược, người thanh niên Đỗ Sa xung phong gia nhập lực lượng vũ trang địa phương, trực tiếp chiến đấu trên chiến trường Quảng Nam – Đà Nẵng trong đội hình Tiểu đoàn 20 (D20) thuộc Tỉnh đội Quảng Nam.
Chiến công thời kỳ chống Pháp (1947 – 1954): Từ một chiến sĩ dũng cảm, ông lần lượt trưởng thành qua các vị trí chỉ huy tiểu đội, trung đội. Dấu ấn nổi bật trong thời kỳ này là sự tham gia trực tiếp của ông trong Chiến thắng Bồ Bồ (tháng 7/1954) – trận đánh được ví như "Điện Biên Phủ của Quảng Nam", đập tan cứ điểm quân sự kiên cố của Pháp, tiêu diệt và bắt sống hàng trăm tên địch, góp phần kết thúc thắng lợi 9 năm kháng chiến trường kỳ.
Người chỉ huy trận mạc bẻ gãy quân thù tại Núi Thành và Đông Dương (1962 – 1965)
Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra miền Bắc, theo học tại các trường quân sự chính quy để nâng cao trình độ chỉ huy tác chiến binh chủng hợp thành. Năm 1962, theo tiếng gọi thiêng liêng của miền Nam ruột thịt, ông bí mật vượt Trường Sơn trở về chiến trường Khu 5:
Nhận nhiệm vụ Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 70 (D70) – tiểu đoàn bộ binh chủ lực đầu tiên của tỉnh Quảng Nam, ông đã cùng ban chỉ huy tiểu đoàn rèn cán, luyện quân, xây dựng phương án đánh công sự kiên cố.
Chiến thắng Núi Thành (26/5/1965): Đây là trận đánh lịch sử mang tính mở đầu cho phong trào "Tìm Mỹ mà đánh, lùng ngụy mà diệt". Trên cương vị chỉ huy, ông đã chỉ đạo các mũi tiến công của D70 tập kích bất ngờ vào Đại đội lính Thủy quân lục chiến Mỹ chốt giữ trên đồi Núi Thành, tiêu diệt gọn cứ điểm địch chỉ sau chưa đầy 30 phút chiến đấu. Thắng lợi này đã khẳng định khả năng đánh thắng lính viễn chinh Mỹ có trang bị kỹ thuật hiện đại của quân và dân ta.
Chiến thắng Đông Dương (1965): Tiếp nối mạch thắng lợi, Tiểu đoàn D70 do ông chỉ huy đã phục kích, tiêu diệt gọn các đoàn xe quân sự và sinh lực địch tại khu vực Đông Dương (Thăng Bình, Quảng Nam), củng cố vững chắc niềm tin đánh thắng Mỹ trên toàn chiến trường miền Nam.
Lãnh đạo các đơn vị chủ lực trong bão lửa miền Trung (1965 – 1975)
Giai đoạn 1965 – 1975, đồng chí Đỗ Sa liên tục được Quân ủy Trung ương và Bộ Tư lệnh Quân khu 5 giao giữ các vị trí chỉ huy then chốt của các đơn vị chủ lực:
Trung đoàn trưởng Trung đoàn 21 (E21), Sư đoàn 2 (1965 – 1968): Ông trực tiếp chỉ huy Trung đoàn đánh nhiều trận đánh lớn tại mặt trận Đường 9 – Bắc Quảng Nam, bẻ gãy nhiều cuộc hành quân tìm diệt quy mô lớn của Sư đoàn Thủy quân lục chiến Mỹ.
Trung đoàn trưởng Trung đoàn 141B, Mặt trận 4 Quảng Đà (1968 – 1970): Trong giai đoạn cam go sau cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968, ông chỉ huy đơn vị kiên cường bám trụ vành đai diệt Mỹ Hòa Vang – Điện Bàn, chỉ đạo đánh tỉa, tập kích các căn cứ quân sự quanh sân bay Đà Nẵng.
Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn 52; Sư đoàn phó kiêm Tham mưu trưởng Sư đoàn 2 (1970 – 1975):
Ông là linh hồn trong công tác tham mưu và tổ chức chiến đấu của Sư đoàn 2 trong các chiến dịch lớn như Chiến dịch Đắc Tô – Tân Cảnh (1972) và Chiến dịch Nông Sơn – Động Mông Gà (1974).
Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, trên cương vị Sư đoàn phó kiêm Tham mưu trưởng F2, ông đã cùng Đảng ủy và Bộ Chỉ huy Sư đoàn tổ chức trận đánh then chốt tiêu diệt căn cứ quân sự Tiên Phước – Phước Lâm, mở toang cánh cửa giải phóng thị xã Tam Kỳ, tạo thế bao vây cô lập hoàn toàn căn cứ liên hiệp quân sự Đà Nẵng của quân đoàn địch.
Cống hiến sau ngày đất nước thống nhất
Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, non sông liền một dải:
Đồng chí Đỗ Sa tiếp tục công tác trong đội ngũ cán bộ cấp cao của Quân khu 5.
Từ năm 1981 đến năm 1986, ông giữ cương vị Phó Sư đoàn trưởng Sư đoàn 859 (F859) – Quân khu 5, trực tiếp làm nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và thực hiện nhiệm vụ chi viện quốc tế bảo vệ biên cương Tây Nam.
Ông hoàn thành nhiệm vụ và nghỉ hưu với quân hàm Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam. Trở về với đời thường tại quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng, ông tích cực tham gia công tác cựu chiến binh, luôn giữ nếp sống mẫu mực, liêm khiết, giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.
Đại tá Đỗ Sa thanh thản qua đời vào ngày 15 tháng 1 năm 2022 tại thành phố Đà Nẵng, hưởng thọ 92 tuổi.
Mốc son phong tặng danh hiệu Anh hùng năm 2012
Cả cuộc đời gắn liền với hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và công cuộc bảo vệ Tổ quốc, Đại tá Đỗ Sa là tấm gương ngời sáng về tinh thần dấn thân, bản lĩnh mưu lược và dũng khí của một cán bộ chỉ huy quân sự tài năng.
Ghi nhận những thành tích đặc biệt xuất sắc trong chiến đấu và chỉ huy các đơn vị quân đội giải phóng miền Trung, năm 2012, đồng chí Đỗ Sa đã vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng danh hiệu cao quý nhất: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Ông cũng được tặng thưởng nhiều huân, huy chương cao quý:
Huân chương Độc lập hạng Ba;
Huân chương Quân công hạng Nhì;
Huân chương Chiến công hạng Nhất;
Huân chương Kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ hạng Nhất;
Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng.
Cuộc đời 92 năm của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đỗ Sa là một thiên trường ca hào hùng của người lính Cụ Hồ dạn dày trận mạc. Từ người chiến sĩ tự vệ Hòa Vang làm nên chiến thắng Bồ Bồ thuở kháng Pháp đến vị Sư đoàn phó – Tham mưu trưởng tài ba của Sư đoàn 2 anh hùng bẻ gãy gót giày viễn chinh Mỹ, tên tuổi và tài thao lược của ông mãi mãi tạc vào non sông gấm vóc, là niềm kiêu hãnh của đất mẹ Đà Nẵng và Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng.
