Người chiến đấu đến hơi thở cuối cùng trên đảo Phú Quốc
Năm 1867, thực dân Pháp lần lượt chiếm các tỉnh miền Tây Nam Kỳ. Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Trung Trực không chịu rời bỏ cuộc chiến. Ông tập hợp nghĩa quân, xây dựng căn cứ và tiếp tục chống Pháp ở vùng Rạch Giá, Hà Tiên và Phú Quốc.
Trước đó, ông đã lập nên hai chiến công vang dội. Ngày 10 tháng 12 năm 1861, Nguyễn Trung Trực chỉ huy nghĩa quân dùng kế giả làm những người buôn bán, áp sát tiểu hạm L’Espérance của Pháp trên vàm Nhựt Tảo rồi bất ngờ tấn công. Chiếc tàu bị đốt cháy và chìm xuống sông.
Đến ngày 16 tháng 6 năm 1868, ông tiếp tục chỉ huy nghĩa quân đánh chiếm đồn Kiên Giang, làm chủ Rạch Giá trong nhiều ngày. Sau đó, quân Pháp phải huy động lực lượng lớn truy đuổi ông ra Phú Quốc.
Trên đảo, nghĩa quân ngày càng gặp khó khăn. Quân Pháp bao vây, cắt đường tiếp tế và gây sức ép với người dân để cô lập lực lượng của Nguyễn Trung Trực.
Cuối cùng, ông bị bắt. Quân Pháp đưa ông về giam và tìm cách mua chuộc bằng chức tước, tiền bạc. Nhưng Nguyễn Trung Trực nhất quyết không đầu hàng.
Ngày 27 tháng 10 năm 1868, thực dân Pháp đưa ông về Rạch Giá xử chém. Ông hy sinh khi mới 30 tuổi.
Trước khi mất, ông để lại câu nói đã trở thành một trong những lời tuyên bố nổi tiếng nhất của lịch sử chống ngoại xâm:
“Bao giờ Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây.”
Ngày nay, nhiều nơi ở Nam Bộ lập đền thờ Nguyễn Trung Trực. Riêng Vàm Nhựt Tảo – nơi ông đánh chìm tàu L’Espérance – đã trở thành di tích lịch sử được xếp hạng cấp quốc gia.
Một người nông dân miền Nam, cầm quân giữa buổi đầu chống Pháp, cuối cùng bị hành hình ở tuổi 30. Nhưng hơn một thế kỷ sau, tên ông vẫn được người dân nhắc đến với sự kính trọng.
