Người chiến sĩ Ba Na chưa biết chữ và ba chiếc trực thăng

Khi được hỏi về tuổi của mình, Đinh A Trôi từng mỉm cười nói rằng tuổi thật có lẽ nhiều hơn, nhưng ông không nhớ rõ nên cứ lấy năm 1944 ghi trên giấy tờ. Người đàn ông Ba Na ở làng K4, xã Vĩnh Sơn ấy có cách kể chuyện mộc mạc như chính cuộc sống miền núi của mình. Nhưng phía sau giọng nói giản dị là một hành trình đặc biệt: từ người giao liên chưa biết chữ, ông trở thành chiến sĩ an ninh thông thạo núi rừng, tổ chức hàng chục trận đánh và góp phần bắn cháy ba máy bay trực thăng.

Đinh A Trôi, còn có bí danh Nguyễn Hồng Sang, sinh sống tại vùng cao Vĩnh Sơn, huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định. Năm 1962, ông tham gia kháng chiến. Công việc ban đầu là hoạt động bí mật và làm giao liên đưa thư. Trong chiến tranh, một bức thư có thể chứa mệnh lệnh liên quan đến cả đơn vị; người giao liên phải thuộc đường rừng, biết tránh các cuộc phục kích và tuyệt đối giữ bí mật nếu gặp nguy hiểm.

Lợi thế lớn nhất của Đinh A Trôi là hiểu từng con dốc, con suối và lối đi trong vùng Vĩnh Thạnh. Kiến thức ấy không đến từ bản đồ mà từ cuộc sống của một người Ba Na gắn bó với núi rừng từ nhỏ. Ông biết nơi nào có thể ẩn náu, đường nào có thể vượt qua trong đêm và dấu hiệu nào báo rằng phía trước không còn an toàn. Nhờ vậy, những chuyến liên lạc bí mật được thực hiện giữa lúc các tuyến đường thường xuyên bị kiểm soát.

Năm 1966, Đinh A Trôi gia nhập bộ đội huyện Vĩnh Thạnh. Đến năm 1968, ông chuyển sang lực lượng an ninh, trở thành chiến sĩ đơn vị B8 K90 và được giao bảo vệ đồng chí Nguyễn Trung Tín, khi đó là Phó Bí thư Tỉnh ủy. Đây là nhiệm vụ đòi hỏi sự tin cậy đặc biệt: người bảo vệ không chỉ đối phó với những cuộc tiến công trực tiếp mà còn phải phát hiện nguy cơ từ xa, giữ kín hành trình và bảo đảm an toàn cho cán bộ trong mọi tình huống.

Sau đó, nhờ khả năng nắm địa hình, ông được điều về Đội Bảo vệ kho hàng tại làng K93, xã Vĩnh Kim. Những kho hàng trong rừng là nơi cất giữ lương thực, thuốc men và vật tư phục vụ chiến đấu. Nếu vị trí bị phát hiện, cả tuyến hậu cần có thể bị phá vỡ. Đinh A Trôi vừa bảo vệ kho, vừa tổ chức các trận đánh ở cự ly gần theo cách thường được gọi là “bám thắt lưng”, nhằm hạn chế ưu thế hỏa lực và máy bay của đối phương.

Tư liệu của Báo Bình Định, nay thuộc Báo và Phát thanh, Truyền hình Gia Lai, ghi nhận Đinh A Trôi tổ chức hàng chục trận đánh, loại khỏi vòng chiến đấu hơn năm mươi người phía đối phương và góp phần bắn cháy ba trực thăng. Trong đó, ông kể mình trực tiếp bắn rơi hai chiếc: một chiếc tại khu vực Croi Da thuộc làng K93 và một chiếc tại Tơ Kơi Klah thuộc làng K91, đều ở xã Vĩnh Kim. Chiếc thứ ba được ông cùng ba đồng đội bắn nên ông thẳng thắn nói không thể xác định viên đạn của ai đã quyết định kết quả.

Điều đáng chú ý là trong những năm chiến đấu ấy, Đinh A Trôi chưa biết đọc, biết viết. Ông không học cách ngắm bắn qua những cuốn giáo trình dày, mà từ rèn luyện thực tế, quan sát mục tiêu và kinh nghiệm trên chiến trường. Sự chính xác của ông được tạo nên bởi khả năng tập trung và sự hiểu biết về địa hình, hướng bay cũng như khoảng cách. Ông kể rất đơn giản rằng chỉ đưa súng lên, ngắm thẳng rồi bóp cò, nhưng đằng sau động tác ấy là nhiều năm sống, chiến đấu và thích nghi trong núi rừng.

Sau năm 1975, Đinh A Trôi công tác tại Công an tỉnh rồi mới bắt đầu học chữ. Năm 1982, ông nghỉ hưu và trở về Vĩnh Sơn. Thời bình không làm ông dừng việc phục vụ cộng đồng. Ông lần lượt giữ các nhiệm vụ Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã kiêm Trưởng Công an xã, rồi Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã. Từ năm 1996, ông chuyển sang làm Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã, vận động bà con giữ gìn an ninh, bảo vệ văn hóa truyền thống và phát triển kinh tế gia đình.

Đinh A Trôi được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trong chín cá nhân của lực lượng Ban An ninh Bình Định được phong tặng danh hiệu này cho thành tích trong kháng chiến chống Mỹ, tại cuộc gặp mặt năm 2015, ông là người duy nhất còn sống. Ông xuất hiện trong chiếc áo thổ cẩm Ba Na, vui vẻ gặp lại đồng đội mà không nói nhiều về sự phi thường của bản thân.

Câu chuyện của Đinh A Trôi cho thấy tri thức không chỉ nằm trong sách vở. Khi chưa có cơ hội học chữ, ông vẫn có một kho hiểu biết quý giá về núi rừng, con người và trách nhiệm. Sau chiến tranh, ông lại bắt đầu học chữ và tiếp tục phục vụ quê hương bằng những công việc của chính quyền và hội cựu chiến binh. Từ người đưa một bức thư qua đường rừng đến người góp phần bảo vệ cả cộng đồng, cuộc đời ông là bài học về khả năng học hỏi, lòng trung thành và sự khiêm nhường.