Người chiến sĩ cách mạng kiên trung từ quê lúa Yên Thành
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, có những người trực tiếp cầm súng ngoài chiến trường, cũng có những người hoạt động bí mật giữa lòng đô thị, âm thầm gây dựng cơ sở, tổ chức quần chúng và đấu tranh ngay trong vùng địch kiểm soát. Nguyễn Kiệm, người con của quê lúa Yên Thành, Nghệ An, thuộc lớp chiến sĩ cách mạng như vậy.
Từ một thanh niên sớm tham gia phong trào yêu nước ở quê nhà, Nguyễn Kiệm từng bước trưởng thành trong hoạt động cách mạng, trở thành cán bộ có vai trò quan trọng tại Sài Gòn – Gia Định. Ông tham gia giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, sau đó tiếp tục hoạt động trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Cuộc đời ông kết thúc trong lao tù của địch, nhưng sự kiên trung của người chiến sĩ ấy đã trở thành một phần ký ức đáng trân trọng của quê hương Yên Thành.
Người thanh niên Yên Thành sớm bước vào con đường cách mạng
Nguyễn Kiệm sinh năm 1916 tại xóm Hóp, làng Công Trung, tổng Quan Hóa, huyện Đông Thành, nay thuộc xã Văn Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống làm nghề thuốc. Thân phụ ông là cụ Nguyễn Tình, một nhà Nho và thầy thuốc được người dân địa phương kính trọng.
Thuở nhỏ, Nguyễn Kiệm theo học chữ Hán rồi chuyển sang học Quốc ngữ. Sau khi học tại trường ở Yên Thành, ông tiếp tục theo học tại Trường Quốc học Vinh, một trong những môi trường giáo dục quan trọng ở Nghệ An thời bấy giờ.
Những năm cuối thập niên 1920, Vinh là một trong những trung tâm hoạt động chính trị sôi nổi của thanh niên, học sinh và các tổ chức yêu nước. Khi mới khoảng 15 tuổi, Nguyễn Kiệm đã tham gia các hoạt động đấu tranh đòi ân xá cho Phan Bội Châu. Từ đây, chàng thanh niên quê Yên Thành từng bước được cuốn vào phong trào cách mạng.
Đặc biệt, cuộc gặp gỡ và tiếp xúc với những người hoạt động cách mạng, trong đó có Phan Đăng Lưu, đã có ảnh hưởng quan trọng đến con đường sau này của Nguyễn Kiệm. Ông dần rời khỏi cuộc sống gia đình để đi theo hoạt động cách mạng.
Từ phong trào ở Nghệ An đến hoạt động cách mạng ở Nam Bộ
Sau những năm hoạt động tại quê nhà, Nguyễn Kiệm tiếp tục tham gia phong trào cách mạng và từng bị chính quyền thực dân bắt giữ. Những năm tháng đấu tranh trong điều kiện bị theo dõi, đàn áp đã tôi luyện bản lĩnh của người chiến sĩ trẻ.
Đến những năm 1940, Nguyễn Kiệm hoạt động tại Sài Gòn. Trong thời gian hoạt động bí mật ở nội thành, ông sử dụng bí danh Nguyễn Liễu, lấy tên con trai làm bí danh để che giấu thân phận. Một số hồ sơ sau này ghi năm sinh của ông là 1912, trong khi các tư liệu địa phương và gia đình xác định ông sinh năm 1916.
Tại Sài Gòn – Gia Định, Nguyễn Kiệm tham gia nhiều tổ chức và phong trào quần chúng. Ông từng giữ chức Ủy viên Ban Chấp hành Liên hiệp Công đoàn Nam Bộ, đồng thời là Ủy viên Thường vụ Liên hiệp Công đoàn Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Những vị trí này cho thấy vai trò của ông trong việc tổ chức, tập hợp lực lượng quần chúng tại một đô thị lớn và phức tạp dưới sự kiểm soát của chính quyền thực dân.
Không trực tiếp xuất hiện như một vị tướng trên chiến trường, Nguyễn Kiệm hoạt động chủ yếu trong lòng đô thị, nơi mỗi cuộc gặp gỡ, mỗi cơ sở cách mạng và mỗi phong trào quần chúng đều có thể trở thành mục tiêu truy lùng của địch.
Tham gia giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám
Năm 1945, khi thời cơ cách mạng xuất hiện, phong trào đấu tranh tại Sài Gòn – Gia Định bước vào giai đoạn quyết định.
Nguyễn Kiệm tham gia cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn tháng 8/1945. Sau khi chính quyền cách mạng được thiết lập, ông tiếp tục được giao những nhiệm vụ quan trọng trong tổ chức cách mạng tại khu vực Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Tài liệu về ông ghi nhận ông từng giữ vai trò Ủy viên Thường vụ Đặc khu Sài Gòn – Chợ Lớn, đồng thời đảm nhiệm công tác tại nội thành.
Đây là giai đoạn tình hình Nam Bộ nhanh chóng trở nên căng thẳng. Thực dân Pháp quay trở lại, cuộc kháng chiến chống Pháp tại Nam Bộ bùng nổ. Các cơ sở cách mạng trong thành phố phải hoạt động trong điều kiện đặc biệt nguy hiểm.
Nguyễn Kiệm tiếp tục ở lại địa bàn, tham gia tổ chức phong trào và xây dựng lực lượng cách mạng trong lòng Sài Gòn – Gia Định.
Người cán bộ hoạt động giữa lòng Sài Gòn
Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, chiến trường không chỉ tồn tại ở những mặt trận có tiếng súng. Tại các thành phố do địch kiểm soát, một cuộc đấu tranh khác cũng diễn ra từng ngày: xây dựng cơ sở, vận động công nhân, học sinh, trí thức và quần chúng, truyền bá chủ trương kháng chiến và duy trì mạng lưới cách mạng.
Nguyễn Kiệm là một trong những cán bộ hoạt động trong môi trường ấy.
Ông tham gia tổ chức công đoàn và phong trào quần chúng, qua đó góp phần tập hợp lực lượng tại Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Vai trò của ông vì thế không nằm ở những trận đánh quy mô lớn, mà ở hoạt động cách mạng ngay trong vùng địch kiểm soát.
Đây cũng là lý do khi tìm hiểu về Nguyễn Kiệm cần đặt ông trong đúng hoàn cảnh lịch sử. Ông là người tổ chức và hoạt động cách mạng, trực tiếp tham gia đấu tranh chống chế độ thực dân, nhưng không nên mô tả ông như một vị tướng chỉ huy các chiến dịch quân sự.
Bị bắt và hy sinh trong lao tù
Cuối năm 1950, trong quá trình hoạt động, Nguyễn Kiệm bị chính quyền Pháp bắt giữ. Theo các tư liệu về ông, ông bị giam tại bót Catinat, một địa điểm nổi tiếng về sự khắc nghiệt của bộ máy đàn áp tại Sài Gòn thời thuộc địa.
Dù bị bắt và tra tấn, Nguyễn Kiệm vẫn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cách mạng.
Ngày 16/6/1951, ông hy sinh sau những ngày tháng bị địch giam giữ, để lại người thân, đồng đội và quê hương một người chiến sĩ đã dành phần lớn cuộc đời cho hoạt động cách mạng. Một số tư liệu địa phương và hồ sơ lịch sử cũng ghi nhận ông hy sinh năm 1951 sau khi bị bắt và tra tấn.
Cái chết của Nguyễn Kiệm là kết cục bi tráng của một thế hệ chiến sĩ hoạt động trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt. Họ không có chiến hào lớn hay những trận đánh được ghi dấu bằng những con số về quân địch bị tiêu diệt, nhưng từng ngày phải đối mặt với sự truy bắt, tù đày và tra tấn.
Người con Yên Thành được Tổ quốc ghi công
Sau khi đất nước giành độc lập, những đóng góp của Nguyễn Kiệm được Nhà nước ghi nhận. Năm 1999, ông được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh.
Tên tuổi ông cũng được đặt cho nhiều công trình, tuyến đường nhằm ghi nhớ một người con đã dành cuộc đời cho sự nghiệp cách mạng. Tại quê hương Nghệ An, đường Nguyễn Kiệm ở thành phố Vinh mang tên ông; tuyến đường dài khoảng 1,1 km, nối từ đường Bạch Liêu qua khu vực Trường Thi đến đường Phong Định Cảng.
Việc một tuyến đường ở Vinh mang tên Nguyễn Kiệm không chỉ là sự ghi nhận đối với một cá nhân. Đó còn là cách quê hương lưu giữ ký ức về một thế hệ thanh niên Nghệ An đã rời quê hương, đi vào những trung tâm đấu tranh của đất nước và chấp nhận hy sinh trong cuộc đấu tranh giành độc lập.
Một cuộc đời ngắn nhưng giàu dấu ấn
Nguyễn Kiệm ra đi khi mới ở độ tuổi ngoài 30. Quãng đời hoạt động của ông trải qua những bước ngoặt lớn của lịch sử Việt Nam: từ phong trào đấu tranh dân chủ cuối những năm 1920, cao trào cách mạng 1930–1931, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp.
Ông không phải là một danh tướng với những chiến công vang dội trên chiến trường. Giá trị nổi bật trong sự nghiệp của Nguyễn Kiệm nằm ở lòng trung thành với cách mạng, khả năng tổ chức phong trào và sự kiên cường trong hoạt động bí mật giữa lòng địch.
Từ một người con của quê lúa Yên Thành, Nguyễn Kiệm đã trở thành cán bộ cách mạng hoạt động tại một trong những địa bàn nóng bỏng nhất của Nam Bộ. Đến khi bị bắt, ông vẫn không từ bỏ con đường đã lựa chọn.
Hơn bảy thập niên sau ngày ông hy sinh, tên Nguyễn Kiệm vẫn hiện diện trên những con đường ở quê hương Nghệ An. Mỗi tên đường là một dấu mốc nhắc nhớ về một con người từng sống giữa những năm tháng đất nước đầy biến động, lựa chọn đứng về phía cuộc đấu tranh giành độc lập và cuối cùng hiến dâng cả cuộc đời cho lý tưởng ấy.
Nguyễn Kiệm vì thế được nhớ đến không phải bởi những chiến công trận mạc theo nghĩa thông thường, mà bởi một cuộc đời của người chiến sĩ cách mạng kiên trung, dám hoạt động giữa hiểm nguy và giữ vững khí tiết cho đến lúc hy sinh.
