Người chiến sĩ cách mạng tiên phong trong phong trào thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam

Ngô Gia Tự là một trong những nhà cách mạng thuộc thế hệ đầu tiên của phong trào cộng sản Việt Nam. Xuất thân từ vùng quê Tam Sơn, Bắc Ninh, ông sớm tham gia các phong trào yêu nước của học sinh, sau đó trở thành cán bộ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Ông có đóng góp trong việc thành lập các tổ chức cộng sản năm 1929, xây dựng cơ sở cách mạng ở Bắc Kỳ và Nam Kỳ, đồng thời giữ cương vị Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ. Bị thực dân Pháp bắt giam và đày ra Côn Đảo, ông hy sinh trong một chuyến vượt ngục vào đầu năm 1935, khi mới 27 tuổi.

1. Quê hương và tuổi thơ

Ngô Gia Tự sinh ngày 3/12/1908, tại làng Tam Sơn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Ông sinh trưởng trong một gia đình nhà Nho có truyền thống hiếu học. Từ nhỏ, ông đã được gia đình quan tâm đến việc học hành và sớm bộc lộ tinh thần ham tìm hiểu sách vở.

Quê hương Tam Sơn là vùng đất có truyền thống văn hóa, hiếu học và nhiều người đỗ đạt. Trong bối cảnh đất nước đang nằm dưới ách cai trị của thực dân Pháp, những tư tưởng yêu nước và các hoạt động đòi quyền tự do ngày càng lan rộng trong xã hội Việt Nam.

Ngô Gia Tự lớn lên khi nhiều phong trào yêu nước đang tìm kiếm phương hướng đấu tranh mới. Những câu chuyện về tình hình đất nước, đời sống người dân và hoạt động của các nhà yêu nước đã góp phần tác động đến suy nghĩ của ông.

Thay vì hướng đến con đường học hành để làm quan như mong muốn của một số người thân, Ngô Gia Tự dần quan tâm nhiều hơn đến các hoạt động xã hội và phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc.

2. Những năm học tại Trường Bưởi và tham gia phong trào yêu nước

Sau khi hoàn thành bậc tiểu học ở Bắc Ninh, Ngô Gia Tự ra Hà Nội học tại Trường Bưởi, nay là Trường Trung học phổ thông Chu Văn An. Đây là một trong những cơ sở giáo dục có ảnh hưởng tại Bắc Kỳ thời bấy giờ, nơi học sinh có cơ hội tiếp xúc với nhiều luồng tư tưởng và những vấn đề xã hội đương thời.

Trong thời gian học tập, ông quan tâm đến tình hình đất nước và tham gia các hoạt động yêu nước của học sinh. Năm 1925, ông tham gia phong trào vận động đòi thực dân Pháp ân xá cho nhà yêu nước Phan Bội Châu. Năm 1926, ông tiếp tục tham gia các hoạt động tưởng niệm và truy điệu nhà chí sĩ Phan Châu Trinh.

Những hoạt động này thể hiện sự quan tâm của học sinh Việt Nam đối với vận mệnh dân tộc, trong bối cảnh các phong trào yêu nước đang phát triển ở nhiều địa phương.

Do tham gia phong trào bãi khóa và các hoạt động phản đối chính quyền thuộc địa, Ngô Gia Tự bị đuổi học khi chưa hoàn thành chương trình tại Trường Bưởi. Ông trở về quê nhà, tiếp tục tìm hiểu tình hình xã hội và tham gia vận động thanh niên.

Việc rời trường học không khiến ông từ bỏ con đường đã lựa chọn. Ông tiếp tục tự học, đọc sách và tìm kiếm cơ hội tham gia các tổ chức yêu nước có phương hướng hoạt động rõ ràng hơn.

3. Gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên

Cuối năm 1926, Ngô Gia Tự gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, một tổ chức do Nguyễn Ái Quốc thành lập nhằm truyền bá tư tưởng cách mạng và chuẩn bị lực lượng cho phong trào đấu tranh ở Việt Nam.

Năm 1927, ông được cử sang Quảng Châu, Trung Quốc, tham gia lớp huấn luyện chính trị do Nguyễn Ái Quốc tổ chức. Tại đây, ông được học tập về lý luận cách mạng, công tác tổ chức, tuyên truyền và vận động quần chúng.

Quá trình huấn luyện giúp Ngô Gia Tự có thêm kiến thức về phong trào công nhân, phong trào giải phóng dân tộc và những phương thức xây dựng tổ chức. Ông cũng có cơ hội gặp gỡ những thanh niên Việt Nam cùng tham gia hoạt động cách mạng ở nước ngoài.

Sau khi hoàn thành khóa huấn luyện, ông trở về nước và được phân công hoạt động tại Bắc Ninh. Ông tham gia xây dựng cơ sở của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, vận động thanh niên, nông dân và những người lao động tham gia các hoạt động của tổ chức.

Giai đoạn này đánh dấu bước chuyển từ một học sinh tham gia phong trào yêu nước sang một cán bộ hoạt động có tổ chức. Ngô Gia Tự bắt đầu đảm nhận những nhiệm vụ đòi hỏi khả năng tuyên truyền, vận động và kết nối lực lượng tại địa phương.

4. Xây dựng cơ sở cách mạng tại Bắc Ninh và Bắc Giang

Sau khi trở về từ Quảng Châu, Ngô Gia Tự được giao nhiệm vụ xây dựng và phát triển tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại Bắc Ninh. Ông tích cực tuyên truyền tư tưởng cách mạng, kết nối những người có cùng chí hướng và xây dựng cơ sở trong thanh niên, nông dân và công nhân.

Năm 1928, ông hoạt động trong Kỳ bộ Bắc Kỳ và đảm nhiệm vai trò lãnh đạo tổ chức tại khu vực Bắc Ninh – Bắc Giang. Trong quá trình này, ông chú trọng đưa cán bộ đến gần với đời sống của người lao động, tìm hiểu điều kiện làm việc và những vấn đề mà họ đang đối mặt.

Ông tham gia thúc đẩy chủ trương “vô sản hóa”, tức đưa những người hoạt động cách mạng vào làm việc trong các nhà máy, hầm mỏ, bến tàu và đồn điền để sinh sống, lao động cùng công nhân, qua đó tuyên truyền và vận động quần chúng.

Chủ trương này được thực hiện trong bối cảnh phong trào công nhân Việt Nam đang phát triển, với nhiều cuộc đấu tranh đòi cải thiện điều kiện lao động và quyền lợi của người làm thuê.

Thông qua hoạt động tại địa phương, Ngô Gia Tự góp phần xây dựng mạng lưới cơ sở cách mạng ở Bắc Ninh và Bắc Giang. Những hoạt động này tạo điều kiện để tư tưởng cách mạng lan rộng hơn trong các tầng lớp nhân dân.

5. Tham gia thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Việt Nam

Đầu năm 1929, trong phong trào cách mạng Việt Nam xuất hiện yêu cầu thành lập một chính đảng cộng sản để lãnh đạo phong trào công nhân và phong trào yêu nước.

Tháng 3/1929, tại số nhà 5D phố Hàm Long, Hà Nội, Ngô Gia Tự cùng một số hội viên tiên tiến của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tham gia thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Việt Nam. Đây là một sự kiện có ý nghĩa trong quá trình hình thành các tổ chức cộng sản tại Việt Nam.

Chi bộ ra đời trong bối cảnh một bộ phận cán bộ cách mạng cho rằng cần thành lập tổ chức cộng sản để đáp ứng yêu cầu phát triển của phong trào. Những cuộc thảo luận về việc thành lập chính đảng cộng sản tiếp tục diễn ra trong các tổ chức cách mạng ở trong và ngoài nước.

Ngô Gia Tự là một trong những người tích cực vận động cho việc thành lập tổ chức cộng sản. Ông tham gia trao đổi về đường lối, công tác tổ chức và việc phát triển cơ sở trong công nhân.

Sau sự kiện tại Hàm Long, phong trào thành lập tổ chức cộng sản tiếp tục phát triển. Tháng 6/1929, Đông Dương Cộng sản Đảng được thành lập ở Bắc Kỳ. Ngô Gia Tự tham gia tổ chức này và trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo, góp phần xây dựng cơ sở ở nhiều địa phương.

6. Hoạt động tại Nam Kỳ và phong trào công nhân

Cuối năm 1929, Ngô Gia Tự được phân công vào Nam Kỳ để xây dựng cơ sở cách mạng và vận động công nhân. Ông đến Sài Gòn, hoạt động trong môi trường công nhân tại các bến tàu, nhà máy và khu lao động.

Trong quá trình thực hiện chủ trương “vô sản hóa”, ông tham gia lao động, tiếp xúc với công nhân và tìm hiểu điều kiện sống của họ. Các hoạt động này giúp ông xây dựng quan hệ với người lao động, tuyên truyền về tổ chức và vận động họ tham gia phong trào.

Nam Kỳ lúc bấy giờ có nhiều cơ sở công nghiệp, đồn điền và bến cảng, tập trung đông đảo công nhân. Đây là địa bàn có vai trò quan trọng trong sự phát triển của phong trào công nhân Việt Nam.

Ngô Gia Tự cùng các đồng sự xây dựng cơ sở trong một số địa điểm lao động, trong đó có nhà máy Ba Son và đồn điền Phú Riềng. Ông tham gia phát triển tổ chức, kết nối cán bộ và vận động quần chúng ở nhiều khu vực.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập vào đầu năm 1930, Ngô Gia Tự tiếp tục đảm nhiệm công tác tổ chức tại Nam Kỳ. Ngày 24/2/1930, ông được bầu làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, tham gia lãnh đạo và củng cố hoạt động của Đảng tại khu vực này.

7. Bị bắt tại Sài Gòn

Trong thời gian hoạt động tại Nam Kỳ, Ngô Gia Tự trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo quan trọng của phong trào cách mạng. Chính quyền thực dân Pháp tăng cường theo dõi và đàn áp các tổ chức cách mạng, đặc biệt sau khi nhiều cuộc đấu tranh của công nhân và nông dân diễn ra.

Ngày 31/5/1930, Ngô Gia Tự bị chính quyền thực dân bắt tại khu vực Phú An, bên sông Thị Nghè, Sài Gòn. Sau khi bị bắt, ông bị giam tại Khám Lớn Sài Gòn và phải trải qua quá trình thẩm vấn, xét xử.

Trước đó, ông đã bị tòa án thực dân ở Bắc Ninh kết án tử hình vắng mặt vào tháng 3/1930. Sau khi bị bắt, ông tiếp tục bị đưa ra xét xử tại Sài Gòn. Năm 1933, ông bị kết án tù khổ sai chung thân và bị đày ra Côn Đảo.

Việc bị bắt đã khiến Ngô Gia Tự không thể tiếp tục trực tiếp tham gia công tác lãnh đạo phong trào tại Nam Kỳ. Tuy vậy, những cơ sở cách mạng mà ông cùng các đồng sự góp phần xây dựng vẫn tiếp tục hoạt động trong giai đoạn sau đó.

8. Những năm tháng tại nhà tù Côn Đảo

6

Năm 1933, Ngô Gia Tự bị đưa đến nhà tù Côn Đảo, nơi chính quyền thực dân Pháp giam giữ nhiều người tham gia phong trào đấu tranh chống chế độ thuộc địa.

Điều kiện sinh hoạt tại nhà tù rất khó khăn. Những người bị giam phải đối mặt với sự kiểm soát nghiêm ngặt, thiếu thốn trong sinh hoạt và nhiều hạn chế trong việc trao đổi thông tin. Đối với tù nhân chính trị, việc duy trì tinh thần, học tập và kết nối với những người cùng cảnh ngộ là một phần quan trọng của đời sống trong tù.

Trong thời gian bị giam giữ, Ngô Gia Tự cùng các đồng chí tiếp tục tổ chức việc học tập lý luận và trao đổi kiến thức. Ông quan tâm đến việc nghiên cứu tài liệu, nâng cao hiểu biết chính trị và duy trì sinh hoạt tổ chức trong điều kiện bị giam cầm.

Một số tư liệu lịch sử ghi nhận ông cùng những người đồng chí tham gia biên soạn, dịch thuật tài liệu lý luận để phục vụ việc học tập của tù nhân. Hoạt động này thể hiện sự quan tâm của ông đối với công tác giáo dục và việc duy trì tổ chức ngay cả trong hoàn cảnh tù đày.

Nhà tù Côn Đảo cũng là nơi hình thành các hoạt động sinh hoạt chính trị và học tập của nhiều tù nhân. Những hoạt động ấy góp phần duy trì mối liên hệ giữa các chiến sĩ cách mạng và giúp họ chuẩn bị cho ngày trở lại hoạt động khi có điều kiện.

9. Hy sinh trong chuyến vượt ngục

Đầu năm 1935, tổ chức cách mạng trong nhà tù Côn Đảo chuẩn bị một chuyến vượt ngục nhằm đưa một số tù nhân chính trị trở về đất liền để tiếp tục hoạt động.

Ngô Gia Tự nằm trong nhóm tù nhân tham gia chuyến vượt ngục này. Tuy nhiên, chuyến đi không thành công. Theo các tư liệu lịch sử, ông và một số đồng chí đã mất tích trên biển trong hành trình trở về đất liền.

Ngô Gia Tự hy sinh vào tháng 1/1935, khi mới 27 tuổi. Do ông mất tích giữa biển, không có thông tin chắc chắn về nơi an táng của ông.

Sự hy sinh của Ngô Gia Tự khép lại một chặng đường hoạt động cách mạng ngắn ngủi nhưng gắn liền với nhiều sự kiện quan trọng, từ phong trào học sinh yêu nước, hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đến quá trình thành lập các tổ chức cộng sản và xây dựng cơ sở cách mạng ở Nam Kỳ.

10. Những đóng góp trong quá trình hình thành tổ chức cộng sản

Ngô Gia Tự hoạt động cách mạng trong giai đoạn phong trào yêu nước Việt Nam có những chuyển biến về tổ chức và phương hướng đấu tranh. Ông tham gia vào quá trình vận động thành lập tổ chức cộng sản, phát triển cơ sở và xây dựng lực lượng trong công nhân, nông dân và thanh niên.

Một trong những dấu mốc đáng chú ý trong cuộc đời ông là việc tham gia thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Việt Nam tại số 5D Hàm Long, Hà Nội, tháng 3/1929. Sau đó, ông tham gia Đông Dương Cộng sản Đảng, một trong những tổ chức cộng sản ra đời trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập.

Trong thời gian hoạt động ở Nam Kỳ, ông đảm nhiệm cương vị Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, tham gia xây dựng cơ sở tại các trung tâm công nghiệp và khu vực có đông công nhân. Các hoạt động của ông gắn liền với quá trình phát triển của phong trào công nhân và việc tổ chức lực lượng cách mạng ở miền Nam.

Cuộc đời Ngô Gia Tự cũng phản ánh những khó khăn mà các cán bộ cách mạng thời kỳ đầu phải đối mặt, bao gồm hoạt động bí mật, sự kiểm soát của chính quyền thuộc địa, việc bị bắt giam và những trở ngại trong công tác tổ chức.

11. Tưởng niệm và lưu giữ di sản lịch sử

Tên tuổi Ngô Gia Tự được lưu giữ thông qua các hoạt động tưởng niệm, nghiên cứu và giáo dục lịch sử tại Việt Nam, đặc biệt ở quê hương Bắc Ninh.

Nhiều trường học, tuyến đường và công trình công cộng được đặt theo tên ông. Những địa danh này góp phần nhắc nhớ về một nhân vật có vai trò trong phong trào cách mạng Việt Nam cuối thập niên 1920 và đầu thập niên 1930.

Các hiện vật và tư liệu liên quan đến cuộc đời hoạt động của Ngô Gia Tự được lưu giữ tại các cơ sở bảo tàng và trong những công trình nghiên cứu lịch sử. Những tài liệu này giúp làm rõ quá trình học tập, hoạt động ở Bắc Kỳ và Nam Kỳ, vai trò của ông trong các tổ chức cộng sản và thời gian bị giam tại Côn Đảo.