Người chiến sĩ kiên trung của quê hương xã Vân Tụ trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh
Trong cao trào cách mạng 1930–1931, vùng đất Yên Thành, Nghệ An đã xuất hiện nhiều chiến sĩ cách mạng kiên trung, trực tiếp vận động quần chúng đứng lên đấu tranh chống chế độ thực dân, phong kiến. Một trong những người tiêu biểu là Nguyễn Tờng, người con của làng Trụ Pháp, tổng Vân Tụ, nay thuộc xã Mỹ Thành, huyện Yên Thành.
Với tư chất thông minh, tinh thần yêu nước và ý chí kiên cường, ông sớm tiếp thu những tư tưởng cách mạng tiến bộ, trở thành một trong những đảng viên đầu tiên của huyện Yên Thành. Trong những năm tháng phong trào cách mạng bị đàn áp khốc liệt, Nguyễn Tờng nhiều lần bị bắt, bị kết án tù và đày đi Buôn Ma Thuột. Nhưng nhà tù thực dân không thể khuất phục được người chiến sĩ ấy. Sau khi được trả tự do, ông lại trở về quê hương, tiếp tục gây dựng cơ sở cách mạng và góp phần vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945.
Người thanh niên sớm mang tinh thần yêu nước
Nguyễn Tờng sinh năm 1902 tại làng Trụ Pháp, tổng Vân Tụ, nay thuộc xóm Tân Mỹ, xã Mỹ Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An. Một số tài liệu khác ghi ông sinh năm 1890, nhưng bài viết của Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh trên Báo Nghệ An xác định năm sinh là 1902. Ông còn có các bí danh Nguyễn Tần, Trang.
Trụ Pháp khi ấy là một vùng quê nghèo nhưng có truyền thống yêu nước và đấu tranh mạnh mẽ. Từ phong trào chống Pháp cuối thế kỷ XIX đến phong trào Cần Vương, nơi đây từng có nhiều người đứng lên chống lại ách thống trị của thực dân.
Chính môi trường quê hương ấy góp phần hun đúc tinh thần yêu nước ở Nguyễn Tờng.
Cuối năm 1926, tại Trụ Pháp hình thành tiểu tổ Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội. Các thành viên trong tổ chức tích cực tuyên truyền tư tưởng yêu nước, phổ biến sách báo tiến bộ và giác ngộ quần chúng.
Nguyễn Tờng vốn có tư chất thông minh, lại sớm có ý thức dân tộc nên nhanh chóng tiếp thu những tư tưởng mới. Sau một thời gian thử thách, ông được kết nạp vào tiểu tổ Thanh niên ở Trụ Pháp.
Một trong những đảng viên đầu tiên của Yên Thành
Năm 1929, khi phong trào cách mạng ở Nghệ An tiếp tục phát triển, tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng bắt đầu gây dựng cơ sở tại Yên Thành.
Tại một cuộc họp ở Trụ Pháp nhằm thành lập Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Yên Thành, Nguyễn Tờng được kết nạp và trở thành một trong những đảng viên đầu tiên của huyện Yên Thành.
Đến cuối tháng 9/1930, chi bộ cộng sản đầu tiên của tổng Vân Tụ được thành lập tại làng Trụ Pháp với 9 thành viên, trong đó có Nguyễn Tờng. Chi bộ gồm Nguyễn Ngoạn, Nguyễn Tờng, Nguyễn Úy, Lê Điều, Nguyễn Chuyên, Trần Khắc Thanh, Võ Châu, Nguyễn Thực và Nguyễn Ứng.
Sự ra đời của chi bộ đánh dấu bước phát triển mới của phong trào cách mạng tại Trụ Pháp và toàn tổng Vân Tụ.
Người trực tiếp dẫn đầu cuộc biểu tình ngày 7/11/1930
Giữa tháng 10/1930, chủ trương tổ chức một cuộc biểu tình lớn tại Yên Thành được phổ biến. Mục tiêu là biểu dương lực lượng quần chúng, đòi giảm sưu, giảm thuế và phản đối chính sách đàn áp của thực dân, chính quyền tay sai.
Nguyễn Tờng cùng các đảng viên Trụ Pháp trực tiếp tham gia chuẩn bị.
Sáng 7/11/1930, nhân dân nhiều làng như Trụ Pháp, Đông Yên, Quan Chương, Ngọc Luật... tập trung về đình làng Tràng Kè. Tại đây, Nguyễn Ngoạn, Nguyễn Úy và Nguyễn Tờng thay nhau diễn thuyết về Cách mạng tháng Mười Nga và phong trào đấu tranh của nhân dân Nghệ An.
Sau mít tinh, đoàn người chỉnh đốn hàng ngũ rồi tiến dọc đường 7 xuống đường 38. Trên đường đi, nhân dân các làng thuộc tổng Vân Tụ và Quan Hóa tiếp tục gia nhập, khiến đoàn biểu tình ngày càng đông.
Khi đoàn đến Mũi Đao, gần cầu Dinh, lính lê dương được điều đến ngăn chặn. Trước khí thế của quần chúng, tri huyện Yên Thành ra lệnh nổ súng khiến một người chết và một số người bị thương.
Trong tình thế bất lợi, Nguyễn Tờng cùng các đồng chí lãnh đạo hướng dẫn đoàn tạm thời rút lui để bảo toàn lực lượng.
Đây là một trong những sự kiện thể hiện rõ vai trò trực tiếp của Nguyễn Tờng trong phong trào đấu tranh của quần chúng Yên Thành.
Vừa hoạt động bí mật, vừa xây dựng phong trào quần chúng
Cuối năm 1930, Chi bộ Trụ Pháp được thành lập do Nguyễn Ngoạn làm Bí thư. Nguyễn Tờng được tín nhiệm làm ủy viên chi bộ và theo hồ sơ của mật thám Pháp, ông còn đảm nhiệm vai trò liên lạc viên cho Huyện bộ Yên Thành.
Từ đây, ông cùng các đồng chí tích cực xây dựng các tổ chức quần chúng cách mạng.
Nguyễn Tờng trực tiếp vận động nhân dân tham gia Nông hội đỏ, Hội Phụ nữ và phối hợp tổ chức nhiều cuộc đấu tranh ở tổng Vân Tụ. Các hoạt động không chỉ nhằm phản đối chính sách cai trị của thực dân mà còn gắn với đời sống của người dân, trong đó có những cuộc đấu tranh lấy thóc của địa chủ để chia cho người nghèo cứu đói.
Qua đó, phong trào cách mạng tại Trụ Pháp ngày càng có cơ sở rộng rãi trong quần chúng.
Phá tan “lễ quy thuận” của chính quyền thực dân
Đầu năm 1931, trước sự phát triển của phong trào tại Yên Thành, chính quyền thực dân tăng cường đàn áp và tìm cách chia rẽ quần chúng.
Một trong những thủ đoạn được sử dụng là tổ chức “rước cờ vàng”, “phát thẻ quy thuận”, nhằm buộc người dân thể hiện sự quy phục chính quyền thực dân và cô lập lực lượng cách mạng.
Huyện ủy Yên Thành quyết định tổ chức phá cuộc “lễ quy thuận” này.
Sáng 7/2/1931, Nguyễn Tờng cùng Nguyễn Úy và Nguyễn Ngoạn lãnh đạo nhân dân tập trung tại đình chợ Kè. Phía chính quyền thực dân huy động cả quan chức và binh lính đến bảo vệ buổi lễ.
Khi buổi lễ chuẩn bị bắt đầu, Nguyễn Khoa Kỳ chuẩn bị đọc lời “hiểu dụ”, Nguyễn Tờng cùng các đảng viên được bố trí từ trước lập tức vận động nhân dân đứng lên.
Truyền đơn của Đảng Cộng sản Đông Dương kêu gọi nông dân tham gia Nông hội được rải khắp nơi.
Buổi “lễ quy thuận” do chính quyền thực dân tổ chức hoàn toàn thất bại.
Sự kiện này khiến chính quyền thực dân càng quyết liệt truy bắt những người lãnh đạo phong trào.
Bị bắt, kết án tù khổ sai chung thân
Cuối năm 1931, trong đợt truy lùng các đảng viên và quần chúng yêu nước, Nguyễn Tờng bị bắt.
Ông bị giam tại nhà lao huyện rồi giải vào Nhà lao Vinh. Dù bị tra tấn, ông vẫn không khai nhận hoạt động của tổ chức.
Ngày 18/11/1931, theo Bản án số 172 của Tòa án Nam triều tỉnh Nghệ An, Nguyễn Tờng bị kết án tù khổ sai chung thân và đày đi Buôn Ma Thuột.
Nhà đày Buôn Ma Thuột là nơi giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng. Điều kiện sinh hoạt vô cùng khắc nghiệt; tù nhân thường xuyên phải chịu cảnh thiếu thốn, lao động nặng nhọc và đàn áp.
Nhưng với Nguyễn Tờng, nhà tù không phải là nơi kết thúc con đường hoạt động cách mạng.
Ông cùng những người tù chính trị tiếp tục đấu tranh, biến nhà tù thành nơi học tập, rèn luyện và giữ vững tinh thần cách mạng.
Ra tù và tiếp tục trở lại hoạt động
Ngày 14/7/1936, Nguyễn Tờng được trả tự do.
Trở về Trụ Pháp, ông lập tức bắt liên lạc với những người đồng chí và quần chúng yêu nước. Đến cuối năm 1936, chi bộ Trụ Pháp được khôi phục.
Trong cuộc họp thành lập lại chi bộ tại nhà ông Nguyễn Hành, Nguyễn Tờng được tín nhiệm bầu làm Bí thư Chi bộ Trụ Pháp.
Dưới sự lãnh đạo của ông và chi bộ, nhân dân địa phương tiếp tục tham gia các hoạt động đấu tranh công khai trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ 1936–1939.
Như vậy, sau gần 5 năm bị tù đày, ông không rút lui khỏi phong trào mà tiếp tục trở thành một trong những người giữ vai trò lãnh đạo cơ sở cách mạng ở quê hương.
Lần thứ hai rơi vào tay địch
Năm 1941, khi cơ sở ấn loát của Xứ ủy Trung Kỳ tại làng Liên Trì bị lộ, thực dân Pháp mở cuộc truy bắt quy mô lớn đối với các đảng viên cộng sản ở Yên Thành.
Ngày 19/11/1941, Nguyễn Tờng một lần nữa bị bắt.
Lần này, ông bị kết án 15 năm tù khổ sai và 15 năm quản thúc theo Bản án số 09 của Tòa án Nam triều tỉnh Nghệ An.
Đến đầu năm 1945, Nguyễn Tờng mới được ra tù.
Chỉ vài tháng sau, thời cơ cách mạng xuất hiện.
Góp phần chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945
Tháng 6/1945, các cán bộ cách mạng Chu Văn Biên và Phan Thúc Tường trở về Trụ Pháp, liên lạc với Nguyễn Tờng cùng các cựu tù chính trị để bàn việc tổ chức Việt Minh và xây dựng chiến khu cách mạng vùng Vân Tụ.
Cuối tháng 6/1945, Mặt trận Việt Minh làng Trụ Pháp được thành lập. Nguyễn Tờng là một trong 5 thành viên cấp ủy Việt Minh của làng.
Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Tờng và các đồng chí, nhân dân Trụ Pháp đứng lên đấu tranh, góp phần vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở huyện Yên Thành ngày 25/8/1945.
Sau gần hai thập niên hoạt động cách mạng, từ những ngày đầu của phong trào Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội cho đến Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tờng đã trải qua nhiều lần bị bắt, tù đày nhưng vẫn tiếp tục giữ vai trò trong phong trào địa phương.
Những năm cuối đời
Sau Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tờng tiếp tục tham gia các hoạt động kháng chiến, kiến quốc tại địa phương.
Những năm tháng tù đày và những trận đòn tra tấn của thực dân để lại nhiều di chứng đối với sức khỏe.
Năm 1960, Nguyễn Tờng qua đời tại quê nhà. Ông ra đi sau hơn ba thập niên gắn bó với hoạt động cách mạng, trong đó có nhiều năm bị thực dân Pháp bắt giữ và tù đày.
Người chiến sĩ không khuất phục trước nhà tù và đòn roi
Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Tờng, điều nổi bật nhất không nằm ở một trận đánh quân sự cụ thể, mà ở vai trò của một chiến sĩ cách mạng trực tiếp tổ chức và lãnh đạo phong trào quần chúng trong một giai đoạn đặc biệt khốc liệt.
Ông từng là một trong những đảng viên đầu tiên của Yên Thành; tham gia thành lập chi bộ ở Vân Tụ; trực tiếp chuẩn bị và lãnh đạo cuộc biểu tình ngày 7/11/1930; tổ chức các hoạt động của Nông hội đỏ; phá cuộc “lễ quy thuận” ngày 7/2/1931; hai lần bị thực dân Pháp bắt và chịu những bản án tù nặng nề.
Đặc biệt, sau mỗi lần được trả tự do, ông lại trở về quê hương tiếp tục hoạt động. Năm 1936, ông trở thành Bí thư Chi bộ Trụ Pháp; đến năm 1945 tiếp tục tham gia cấp ủy Việt Minh, góp phần chuẩn bị cho cuộc giành chính quyền ở Yên Thành.
Nguyễn Tờng – Người chiến sĩ cách mạng của Yên Thành vì thế là một trong những nhân vật tiêu biểu cho lớp người đã dành tuổi trẻ và cả cuộc đời để đấu tranh trong những năm tháng đất nước còn chìm trong ách thống trị của thực dân. Từ Trụ Pháp, ông đã đi qua những cuộc biểu tình, nhà lao Vinh, nhà đày Buôn Ma Thuột và trở về quê hương để tiếp tục con đường đã lựa chọn.
Câu chuyện của ông góp thêm một trang vào lịch sử đấu tranh cách mạng của Yên Thành nói riêng và Nghệ An nói chung, đồng thời cho thấy sức sống bền bỉ của những người chiến sĩ Xô viết Nghệ Tĩnh: bị bắt nhưng không khuất phục, bị tù đày nhưng không từ bỏ lý tưởng, trở về là tiếp tục đứng vào hàng ngũ đấu tranh.
