Người Cổ Súy Duy Tân Và Tấm Gác Son Sắt Ở Hàng Đào: Chân Dung Cụ Lương Văn Can (1854 - 1927)
Người Cổ Súy Duy Tân Và Tấm Gác Son Sắt Ở Hàng Đào: Chân Dung Cụ Lương Văn Can (1854 - 1927)
Người Cổ Súy Duy Tân Và Tấm Gác Son Sắt Ở Hàng Đào: Chân Dung Cụ Lương Văn Can (1854 - 1927)
1. Nhà Nho thức thời và cội nguồn tri thức
Lương Văn Can sinh năm 1854 tại làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội). Sinh ra trong một gia đình truyền thống khoa bảng, ông sớm nổi tiếng là người học rộng, hiểu sâu và đỗ Cử nhân vào năm 1874.
Tuy nhiên, thay vì tìm kiếm danh vọng hay bổng lộc nơi triều đình phong kiến đang lúc suy vong, ông sớm nhìn ra sự lỗi thời của nền nho học cũ trước làn sóng xâm lăng của thực dân phương Tây. Với ông, sự cứu rỗi đất nước không nằm ở những trang kinh điển sáo rỗng, mà phải bắt đầu từ việc đổi mới tư duy, học lấy khoa học kỹ thuật và cách làm ăn của thế giới bên ngoài.
2. Trái tim và khối óc của Đông Kinh Nghĩa Thục
Năm 1907, cùng với Nguyễn Quyền và các sĩ phu yêu nước, Lương Văn Can dốc toàn bộ tâm huyết, tài sản và uy tín của mình để đứng ra sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục tại số 4 phố Hàng Đào, Hà Nội.
Cụm "Đại bản doanh" tư tưởng: Ngôi nhà của cụ tại phố Hàng Đào không chỉ là nơi dạy học mà còn là trụ sở sinh hoạt chính, nơi cất giấu tài liệu, sách báo tiến bộ và là điểm hẹn của các nhà yêu nước Bắc Kỳ. Cụ giữ vai trò như một người chủ gia đình lớn của phong trào, vừa điều hành tài chính, vừa trực tiếp giảng dạy và cổ vũ tinh thần đổi mới.
Cổ xuy thực nghiệp và ái quốc: Lương Văn Can đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của kinh tế và thương mại. Ông chủ trương "chấn hưng thương trường", khích lệ người Việt Nam tự kinh doanh, sản xuất hàng hóa cạnh tranh với ngoại bang, coi thương nghiệp là một mặt trận quan trọng không kém gì văn hóa.
3. Xiềng xích thực dân và chặng đường lưu đày Nam Kỳ
Sự bùng nổ của Đông Kinh Nghĩa Thục đe dọa trực tiếp đến ách thống trị của thực dân Pháp. Chỉ sau chưa đầy một năm hoạt động, thực dân Pháp ra tay đàn áp tàn khốc, đóng cửa nhà trường và bắt bớ các yếu nhân.
Do là trụ cột chính của tổ chức, Lương Văn Can bị thực dân Pháp bắt giam, kết án tù và bị đày đi Nam Kỳ (lưu đày ở Nam Định rồi Nam Kỳ). Dù tuổi đã cao, sức yếu, nhưng ý chí của người sĩ phu già chưa từng lay chuyển. Trong những năm tháng bị quản thúc và lưu đày, ông vẫn miệt mài đọc sách, viết lách, truyền bá tư tưởng yêu nước qua các tác phẩm kinh tế, giáo dục nhằm thức tỉnh quốc dân.
4. Vầng dương lặn ở tuổi xế chiều
Được trả tự do và trở về Hà Nội vào những năm cuối đời, cụ Lương Văn Can tiếp tục sống một cuộc đời thanh bạch, giữ trọn khí tiết nhà Nho chân chính, âm thầm dìu dắt thế hệ thanh niên trí thức trẻ tiếp nối con đường cứu nước.
Cụ qua đời vào năm 1927 trong sự kính trọng vô hạn của đồng bào cả nước. Đám tang của cụ trở thành một cuộc biểu dương lòng yêu nước thầm lặng nhưng sục sôi của nhân dân thủ đô lúc bấy giờ. Lương Văn Can mãi là tượng đài bất tử của người trí thức dấn thân vì độc lập, tự do và sự hưng thịnh của giống nòi.
