Người con Cầu Ngang - Nguyễn Xuân Phụng

NGUYỄN XUÂN PHỤNG

Nguyễn Xuân Phụng quê ở Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh, không rõ năm sinh, nhưng có thể phỏng đoán ông sống vào khoảng những năm giữa thế kỷ 19.

Thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta, năm 1862 chúng chiếm 3 tỉnh miền Đông rồi 1867, chiếm luôn 3 tỉnh miền Tây.

Phan Thanh Giản tuyệt thực rồi uống thuốc độc tự tử khi bắt buộc phải giao thành Vĩnh Long. Những người yêu nước ở Nam kỳ lục tỉnh đều đau lòng trước cảnh nước mất nhà tan, đều vô cùng căm hận giặc Pháp xâm lược. Vì lẽ đó, Nguyễn Xuân Phụng cùng với Đoàn Công Bửu đã vận động nông dân ở vùng Cầu Ngang đứng lên phất cờ khởi nghĩa chống Pháp.

Trong bút ký "Những ngày đầu ở Nam kỳ" tác giả Vial, người đã trực tiếp tham gia đàn áp các phong trào yêu nước kháng Pháp vùng ven biển Trà Vinh từ những ngày đầu xâm lược, đã viết: "Năm 1874, có Nguyễn Xuân Phụng, Đoàn Công Bửu khởi nghĩa ở Cầu Ngang".

Quyển lịch sử Việt Nam, tập 5 (1985) ghi rằng thực dân Pháp đã mô tả cuộc khởi nghĩa này như sau: "Năm 1874, hai người An Nam tên là Nguyễn Xuân Phụng và Đoàn Công Bửu đứng đầu một nhóm người bất mãn và âm mưu làm cho trong xứ nổi dậy...". Còn triều đình Huế, vốn rất bạc nhược, thì gọi đây là "Cuộc nổi dậy của phe Đàng Cựu".

Thực ra, năm 1874 là năm quân Pháp đàn áp, dẹp tan được phong trào này. Nguyễn Xuân Phụng đã dựng cờ khởi nghĩa ngay từ năm 1867, là năm 3 tỉnh miền Tây rơi vào tay giặc Pháp. Sau này, năm 1894, khi bị bắt ở Rạch Giá. Đoàn Công Bửu - người cùng khởi nghĩa với Nguyễn Xuân Phụng, trong bản khẩu cung tự khai đã nói: "Ông đã tham gia lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Trà Vinh năm 1867 với chức vụ Tổng binh"'

Như vậy, ta có thể suy đoán, trong cuộc khởi nghĩa nây, Nguyễn Xuân Phụng là lãnh tụ cao nhất, còn Đoàn Công Bửu là người chỉ huy về quân sự (Tổng binh). Cuộc khởi nghĩa ấy nằm trong phong trào nông dân và thố hào Nam kỳ nổi dậy chống thực dân xâm lược, đồng thời với các cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Trung Trực (1868) ở Rạch Giá; của Phan Tôn, Phan Liêm (1868) ở Bến Tre; của Lê Cẩn (1872) ở Vũng Liêm, Càng Long.

Cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Xuân Phụng đã nhanh chóng thu hút đông đảo tầng lớp nông dân nghèo người Kinh cũng như người Khmer tham gia chiến đấu.

Nghĩa quân hoạt động mạnh ở vùng Cầu Ngang và một phần phía Đông huyện Trà Vang (nay là Thị xã Trà Vinh). Mục tiêu tiến công của nghĩa quân là các đồn bót, các trụ sở chính quyền ở các thị trấn, làng mạc.

Theo đánh giá của thực dân Pháp lúc bấy giờ thì các cuộc tiến công của nghĩa quân Nguyễn Xuân Phụng đã "gây ra sự tàn phá đáng kể". Vì vậy, chúng đã tập trung lực lượng để "nhanh chóng giải tán họ". Chúng cũng thú nhận một viên chức Pháp đã bị giết trong các cuộc tấn công nầy và ngôi mộ của y hiện vẫn còn ở vùng phụ cận Thị trấn Cầu Ngang.

Do tương quan lực lượng giữa quân địch và nghĩa quân quá chênh lệch, cuộc khởi nghĩa kéo dài 7 năm cuối cùng đã thất bại. Nguyễn Xuân Phụng và nhiều nghĩa quân của ông đã anh dũng hy sinh năm 1874.

Sự nghiệp chiến đấu bảo vệ quê hương của ông tuy ngắn ngủi và sự hiểu biết của chúng ta về sự nghiệp ấy còn khá khiêm tốn, nhưng người xưa có câu "Làm việc nghĩa thì chó tính lợi hại, luận anh hùng thì không kể hơn thua", Nguyễn Xuân Phụng và nghĩa quân của ông đã tỏ rõ ý chí bất khuất của dân tộc, đã tiếp nối truyền thống anh hùng của tiền nhân trong công cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc./.