NGƯỜI CON GÁI KHÁNH HÒA
Thành phố Long Xuyên có con đường nằm sát dọc bờ rạch Long Xuyên, đoạn từ cầu Duy Tân đến bến đò Ô Môi sang quê hương bác Tôn (Mỹ Hòa Hưng) được mang tên LÊ THỊ NHIÊN. Đó là tên người phụ nữ đảm lược, người Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ đầu tiên của tỉnh An Giang.
Bà còn có tên là ba Huệ, sinh ngày 10 tháng 10 năm 1912 ở xã Khánh Hòa, huyện Châu Phú. Sinh trưởng trong một gia đình nông dân nghèo, cha mẹ mất sớm phải đi làm mướn nuôi em. Bà tính cố gắng làm lụng kiếm tiền để lo cho em được ăn học, mong đổi đời. Nhưng dưới ba tầng áp bức của đế quốc, phong kiến và địa chủ, làm quần quật suốt năm cũng chưa đủ no nên hoài bão của bà chỉ là mong ước.
Tháng 3 năm 1930, phong trào cách mạng quê bà được nhen nhúm, bà được các đồng chí cách mạng giác ngộ nên đã hăng hái tham gia hoạt động. Đầu tiên là phong trào Khuyến học ở Năng Gù, Bình Thuỷ, bà luôn là thành viên nòng cốt. Sang năm 1931, được tổ chức phân công làm giao liên vận chuyển tài liệu sách báo của Đảng từ Nam Vang về nước. Do gan dạ, khôn khéo, nhiều chuyến đi lại trót lọt, nhưng đi nhiều địch theo dõi, bà đã bị bắt. Rất may lần đó bà đã kịp hủy tài liệu, vì không có cớ lại không thế lung lạc được tinh thần bà, chúng giam bốn tháng rồi trả tự do.
Tuyến giao liên đi Nam Vang bị lộ, bà được phân công về Tân Huề. Giữa năm 1932, trong một chuyến giao liên cùng bà Nguyễn Thị Ảnh (hai Bé), cò Bazin đã theo dõi bắt được hai bà cùng những tờ báo của Đảng. Hai bà đều có "tiền án" lại bắt được tài liệu trong người nên địch dùng mọi thủ đoạn để khai thác tìm cơ sở, tổ chức của ta. Chúng đưa bà về giam ở nhà giam Châu Đốc rồi Sa Đéc, Sài Gòn, dùng đủ mọi cực hình tra tấn hành hạ. Độc ác nhất là tên xếp Hiến, không biết nó có cái máu bán nước từ đời nào mà gặp những người yêu nước, nhất là cộng sản là nó muốn ăn tươi nuốt sống. Nó nổi tiếng gian ác khắp vùng Long Xuyên, Sa Đéc, chuyên tra khảo bằng cách cho đi "máy bay", "tàu lặn' (*), lấy kim găm vào 10 đầu ngón tay, như đã làm với Nguyễn Thị Minh Khai. Chưa hết, nó còn bắt để tay đã găm kim lên bàn rồi lấy thước gõ lên, gõ một cái là tim ngừng đập một cái. Ngón đòn này "độc địa", nó "nhẹ nhàng" nhưng đau chết được, ai thử tưởng tượng cũng bắt rùng mình. Còn nhiều ngón đòn tra tấn khác nhưng trước sau bà chỉ trả lời: "Tôi không hiểu. Tôi không biết". Những ngày tháng bị tra tấn tù đày đã không làm bà run sợ mà ngược lại càng làm cho bà kiên cường. Trong tù bà được các đồng chí dạy văn hoa, nữ công, lý luận chính trị, kinh nghiệm đấu tranh... bà thêm trưởng thành và vững vàng ý chí chiến đấu.
Tháng 3 năm 1933, bà được thả ra. Về đến nhà, bà lại hăng hái móc nối tổ chức lao vào hoạt động. Được giao công tác cũ, bà in tài liệu bằng xu xoa, đi phân phát tài liệu, kiêm luôn liên lạc, móc nối đưa đón, che giấu, bảo vệ cán bộ và tuyên truyền gây cơ sở cho cách mạng. Phong trào Mặt trận Dân chủ 1936- 1939, bà vận động tổ chức các hội quần chúng công khai, tham gia Ủy ban hành động vùng Tần Châu; được cử làm Tỉnh ủy viên tỉnh Châu Đốc, đi diễn thuyết cho quần chúng đòi quyền tự do dân chủ, tự do hội họp, lập nghiệp đoàn... Bà là một trong những phụ nữ đầu tiên trong tỉnh làm công tác diễn thuyết.
Tháng 9 năm 1939, chiến tranh thế giới bùng nổ, thực dân Pháp thi hành các biện pháp khủng bố phong trào cách mạng Việt Nam. Chúng liên tục tổ chức các cuộc đàn áp, bắt bớ cán bộ, đảng viên, bà và em gái Lê Thị Ngoan cũng bị bắt. Lần này chúng đã quen mặt nên đưa ra tòa xét xử, kết án bà năm năm tù giam và mười năm đày biệt xứ tại Tà Lài, Bà Rá là nơi rừng thiêng nước độc, cách biệt với xóm làng, nơi nổi tiếng đối xử độc ác với tù nhân. Bà đã sống những ngày cơ cực trong nhà tù đế quốc rồng rã sáu năm trời. Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp. Bọn Pháp lớp hàng, lớp bỏ chạy, nhân cơ hội này anh em tù phá ngục Tà Lài, bà được giải thoát. Về địa phương, bà nhanh chóng móc nối với các đồng chí xây dựng phong trào, lãnh đạo quần chúng chuẩn bị lực lượng, vũ khí.. để tổng khởi nghĩa và cướp chính quyền ở Châu Đốc.
Cách mạng tháng Tám thành công, bà được bầu làm Tỉnh uỷ viên, Đoàn trưởng Ban Phụ vận, lãnh đạo phong trào Phụ nữ Cứu quốc tỉnh Châu Đốc. Bà tổ chức cho ra tờ báo "Anh thư" của phụ nữ, in bằng xu xoa, phát hành hàng tháng, được chị em phụ nữ rất ưa thích.
Ngày 20 tháng 10 năm 1946, Hội Phụ nữ Việt Nam ra đời, Ban Chấp hành Hội Phụ nữ tỉnh Châu Đốc được củng cố. Bà được cử làm Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ đầu tiên ở Châu Đốc. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhận dân ta ngày được mở rộng và lớn mạnh. Cuối năm 1947, Xứ uỷ Nam bộ cử bà làm Trưởng ban Cán sự Đảng miền Đông bắc Campuchia, xây dựng hội Việt kiều yêu nước ở các tỉnh Prayveng, Takeo...
Năm 1948, bà được điều về nước tổ chức hệ thống giao thông liên lạc giữa vùng giải phóng với vùng địch tạm chiếm. Với kinh nghiệm nhiều năm trong công tác giao liên, bà đi công tác nhiều lần bằng xuồng giữa hai vùng ta, địch trót lọt, các chốt kiểm soát của địch, bà qua lại dễ dàng. Nhưng thật không may, trong một lần vì nhiệm vụ gấp, phải đi suốt đêm, xuồng lại chở nhiều tài liệu quan trọng; khi xuồng bà về tới sông Sở Thượng, đoạn sát đồn An Nhơn thì trời hừng sáng: Tàu tuần tra của địch phát hiện, đuổi bắt. Xuồng ba lá trước tàu sắt khác nào gà con lạc mẹ trước diều hâu, chim cắt. Biết không thể tránh được địch, bà nổ súng bắn chặn. Địch vừa đuổi, vừa bắn xối xả vào bà. Xuồng chìm, bà trúng đạn hy sinh. Năm đó, bà vừa tròn ba mươi sáu tuổi.
