NGƯỜI DẪN ĐƯỜNG TRONG ĐÊM – CÂU CHUYỆN VỀ ANH HÙNG LIỆT SĨ LÒ VĂN GIÁ

Trong lịch sử Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi nhắc đến những con người góp phần làm nên thắng lợi của dân tộc, chúng ta thường nhớ đến những nhà lãnh đạo, những chiến sĩ cách mạng hay những cuộc khởi nghĩa lớn. Nhưng phía sau những dấu mốc ấy còn có rất nhiều con người bình dị đã âm thầm đóng góp, thậm chí hy sinh khi ngày độc lập chưa kịp đến.
Anh sinh năm 1919 tại bản Cọ, xã Chiềng An, châu Mường La, trong một gia đình nông dân nghèo. Lớn lên trong hoàn cảnh quê hương còn chịu sự áp bức của thực dân Pháp, Lò Văn Giá sớm có lòng yêu nước và được giác ngộ cách mạng. Đến đầu năm 1943, anh tham gia tổ chức Thanh niên Thái cứu quốc ở Mường La, một trong những cơ sở cách mạng được xây dựng bên ngoài Nhà tù Sơn La.
Nhà tù Sơn La khi ấy là nơi thực dân Pháp giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng. Nhưng chính từ nơi được xây dựng để đàn áp những người yêu nước ấy, phong trào cách mạng lại từng bước được nuôi dưỡng và lan tỏa ra bên ngoài. Và Lò Văn Giá đã trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình ấy.
Tháng 8 năm 1943, Chi bộ Nhà tù Sơn La quyết định tổ chức một cuộc vượt ngục nhằm đưa một số cán bộ cách mạng quan trọng thoát khỏi nhà tù để tiếp tục hoạt động.
Bốn người được lựa chọn gồm Nguyễn Lương Bằng, Trần Đăng Ninh, Nguyễn Văn Trân và Lưu Đức Hiểu.
Nhưng để vượt qua vùng núi rừng hiểm trở, tránh sự truy bắt của quân Pháp, đoàn cần một người địa phương vừa thông thạo địa hình, vừa có lòng dũng cảm và đặc biệt phải tuyệt đối trung thành. Người được lựa chọn là Lò Văn Giá. Đó không phải là một nhiệm vụ đơn giản. Nếu bị phát hiện, những người vượt ngục có thể bị bắt trở lại, còn người dẫn đường có thể phải trả giá bằng chính mạng sống của mình. Lò Văn Giá hiểu rõ điều đó nhưng vẫn nhận nhiệm vụ.
Ngày 3/8/1943, cuộc vượt ngục bắt đầu. Lò Văn Giá dẫn đường cho bốn cán bộ cách mạng rời khỏi Nhà tù Sơn La. Đoàn dự định đi về phía bến Tạ Chan để vượt sông Đà sang Yên Bái rồi tiến về khu căn cứ cách mạng. Tuy nhiên, do nước sông Đà dâng cao và chảy xiết, kế hoạch phải thay đổi. Đoàn chuyển hướng, tiếp tục di chuyển qua những con đường hiểm trở của vùng Tây Bắc.
Họ phải đối mặt với đói rét, địa hình hiểm trở và nguy cơ bị quân địch phát hiện bất cứ lúc nào. Có những đêm họ không thể ngủ yên. Có lúc phải tìm nơi trú tạm giữa núi rừng để tránh sự truy lùng. Nhưng Lò Văn Giá vẫn bình tĩnh dẫn đường.
Sau 5 ngày vượt qua nhiều khó khăn, đoàn vượt ngục đã đến được khu vực an toàn. Cuộc vượt ngục thành công, bốn cán bộ cách mạng thoát khỏi sự kiểm soát của thực dân Pháp và tiếp tục trở lại với phong trào cách mạng. Chiến công ấy có ý nghĩa đặc biệt đối với phong trào cách mạng lúc bấy giờ. Những cán bộ được giải thoát sau này đều giữ những vai trò quan trọng trong cách mạng Việt Nam.
Nhưng câu chuyện của Lò Văn Giá không kết thúc cùng với cuộc vượt ngục. Sau khi đưa đoàn cán bộ thoát khỏi sự truy bắt, anh quay trở lại Sơn La. Đây chính là quyết định khiến câu chuyện về anh trở nên đặc biệt.
Lò Văn Giá hoàn toàn có thể tiếp tục đi cùng đoàn để bảo đảm an toàn cho bản thân. Nhưng anh đã trở về quê hương, nơi gia đình và đồng bào của mình vẫn đang sống dưới sự kiểm soát của thực dân Pháp. Không lâu sau đó, anh bị địch bắt.
Thực dân Pháp tìm cách khai thác thông tin về những người vượt ngục nhưng Lò Văn Giá không khuất phục. Cuối cùng, chúng đã thủ tiêu anh một cách hèn hạ. Anh hy sinh khi mới ở tuổi ngoài hai mươi, để lại mẹ già, vợ trẻ và con thơ. Anh đã không kịp nhìn thấy ngày đất nước giành được độc lập. Anh cũng không được chứng kiến ngày 19/8/1945, Hà Nội giành chính quyền, hay ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Nhưng sự hy sinh của anh không trở nên vô nghĩa.
Sau cuộc vượt ngục năm 1943, phong trào cách mạng tại Sơn La tiếp tục phát triển. Cuối năm 1944 và đầu năm 1945, nhiều cơ sở cách mạng được xây dựng và phát triển. Các tổ chức cứu quốc được mở rộng, lực lượng cách mạng ngày càng được củng cố. Đến ngày 26/8/1945, nhân dân Sơn La giành chính quyền thắng lợi.
Vì vậy, câu chuyện về Lò Văn Giá có thể được nhìn như một phần của dòng chảy dẫn tới Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Anh hy sinh trước ngày Tổng khởi nghĩa, nhưng những người mà anh giúp thoát khỏi nhà tù đã tiếp tục hoạt động, góp phần xây dựng lực lượng cách mạng.
Một người dẫn đường đã ngã xuống giữa hành trình, nhưng con đường anh mở ra vẫn tiếp tục. Đó có lẽ là điều xúc động nhất khi nhìn lại cuộc đời của người thanh niên dân tộc Thái ấy. Nhiều năm sau ngày hy sinh, những đóng góp của Lò Văn Giá được ghi nhận.
Ngày 20/12/1994, Đảng và Nhà nước truy tặng anh danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên anh được đặt cho một tuyến đường tại thành phố Sơn La và một trường học; khu tưởng niệm anh cũng được xây dựng tại quê hương bản Cọ.
Ngày nay, bản Cọ đã thay đổi rất nhiều. Những con đường hiện đại, những khu dân cư mới và cuộc sống bình yên của người dân là hình ảnh rất khác với Sơn La của hơn 80 năm trước. Nhưng tại khu tưởng niệm Lò Văn Giá, câu chuyện về người thanh niên năm xưa vẫn được nhắc lại. Không phải để chúng ta chỉ nhớ về một người đã hy sinh. Mà để thế hệ hôm nay hiểu rằng độc lập, tự do không tự nhiên mà có.
Có những người đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Có những người không có cơ hội nhìn thấy thành quả của cuộc đấu tranh mà mình góp sức. Họ chỉ biết rằng việc mình làm có thể giúp ích cho đất nước và họ sẵn sàng chấp nhận hiểm nguy.
Câu chuyện của anh nhắc nhở thế hệ trẻ hôm nay rằng lòng yêu nước không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Đó có thể là sự dũng cảm khi đất nước cần, là tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, là sự kiên định trước khó khăn và là việc sẵn sàng đóng góp dù không biết mình có được nhìn thấy thành quả hay không.