NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO GIÁO DỤC VIỆT NAM – NGUYỄN VĂN HUYÊN

Sinh năm 1905 tại Hoài Đức (Hà Nội), Nguyễn Văn Huyên là trí thức Việt Nam đầu tiên bảo vệ xuất sắc luận án Tiến sĩ Văn chương tại Đại học Sorbonne (Pháp) năm 29 tuổi. Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, ông khước từ làm quan để theo nghề dạy học và nghiên cứu khoa học. Tháng 11/1946, giữa lúc 95% dân số còn mù chữ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tin tưởng giao ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục. Nhận lời động viên chân tình của Bác: "Chú phải chia chữ cho nhân dân", ông dấn thân vào sứ mệnh lãnh đạo ngành giáo dục suốt 29 năm lịch sử.

Bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp, ông chỉ đạo chuyển Bộ Giáo dục lên chiến khu Việt Bắc và quyết định dùng hoàn toàn tiếng Việt trong giảng dạy. Dưới sự lãnh đạo của ông, phong trào Bình dân học vụ phát triển thần tốc, xóa nạn mù chữ cho hơn 2,5 triệu người. Nhằm giải quyết tình trạng thiếu sách và thầy cô giáo trong thời chiến, ông trực tiếp biên soạn sách giáo khoa Lịch sử, Địa lý, thành lập Trại Tu thư và mở các lớp sư phạm cấp tốc để đào tạo lực lượng "chia chữ" cho đất nước.

Nhằm thích ứng linh hoạt với 30 năm chiến tranh, Giáo sư Nguyễn Văn Huyên đã chủ trì hai cuộc cải cách giáo dục quan trọng vào năm 1950 và 1956, tinh giản chương trình phổ thông nhưng vẫn đảm bảo chất lượng. Sau năm 1954 khi miền Bắc giải phóng, ông tiếp tục mở rộng hệ thống trường đại học, đào tạo hàng ngàn cán bộ khoa học kỹ thuật và công nhân lành nghề phục vụ công cuộc kiến thiết quốc gia, tạo tiền đề vững chắc cho sự phát triển của trí thức Việt Nam.

Trong ký ức của đồng nghiệp, ông là vị bộ trưởng vô cùng giản dị, thường đạp xe vượt hàng trăm cây số từ chiến khu về thăm các trường học ở Thái Nguyên, Lạng Sơn, Bắc Ninh hay Liên khu 4 mà không báo trước. Những năm chiến tranh phá hoại, ông lặn lội đến tận các lớp học dưới hầm để động viên thầy trò, đồng thời chủ động gửi học sinh đi du học nước ngoài và đưa đoàn Việt Nam giành 4 huy chương tại kỳ thi Olympic Toán quốc tế năm 1974.

Không chỉ là "kiến trúc sư trưởng" của nền giáo dục quốc dân, ông còn là một người cha mẫu mực, luôn giữ gìn thanh danh gia đình và truyền ngọn lửa tri thức cho các con thông qua những bức thư giàu tình thương và triết lý sống. Hoàn thành trọn vẹn lời dặn của Bác Hồ, di sản cùng nhân cách cao đẹp của Giáo sư Nguyễn Văn Huyên được Đảng và Nhà nước tôn vinh là "một trong những bông hoa đẹp nhất của chế độ mới", mãi là tấm gương ngời sáng cho các thế hệ mai sau.