NGƯỜI ĐEM TRÍ TUỆ VỀ PHỤNG SỰ TỔ QUỐC

Có những người bước vào lịch sử bằng những chiến công trên chiến trường. Có những người được nhớ đến bởi những trận đánh vang dội. Nhưng cũng có những con người gần như không xuất hiện ở tiền tuyến, không trực tiếp cầm súng, lại góp phần tạo nên sức mạnh để người lính có thể chiến đấu và bảo vệ Tổ quốc.

Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa là một con người như thế.

Tên thật của ông là Phạm Quang Lễ, sinh năm 1913 tại tỉnh Vĩnh Long. Sinh ra trong một gia đình không giàu có, ông sớm hiểu rằng con đường để thay đổi cuộc đời chính là học tập. Cậu bé Phạm Quang Lễ ham đọc sách, say mê toán học và khoa học. Những kiến thức trong sách không chỉ khiến ông tò mò mà còn nuôi dưỡng trong ông một khát vọng lớn hơn: một ngày nào đó, tri thức của mình có thể giúp ích cho quê hương.

Tuổi trẻ của Phạm Quang Lễ diễn ra trong hoàn cảnh đất nước còn nằm dưới ách thuộc địa. Người Việt Nam khi ấy rất khó tiếp cận với những lĩnh vực khoa học kỹ thuật hiện đại. Nhưng điều đó càng khiến ông quyết tâm học hỏi.

Năm 1935, ông sang Pháp du học.

Đối với một thanh niên Việt Nam thời ấy, được đặt chân đến châu Âu là một cơ hội hiếm có. Ở đó, Phạm Quang Lễ được tiếp xúc với những thành tựu khoa học kỹ thuật tiên tiến. Ông học nhiều lĩnh vực, đặc biệt quan tâm đến cơ khí, kỹ thuật và công nghệ quân sự.

Ông không chỉ học trong giảng đường.

Ông tìm đọc tài liệu.

Ông nghiên cứu các bản vẽ.

Ông tìm hiểu cấu tạo và nguyên lý hoạt động của các loại vũ khí.

Có những kiến thức mà người Pháp không dễ dàng chia sẻ với người dân thuộc địa, nhưng Phạm Quang Lễ vẫn kiên trì tự học và tìm tòi.

Ông hiểu rằng một ngày nào đó, Việt Nam sẽ cần những người có đủ tri thức để tự xây dựng và bảo vệ đất nước.

Trong những năm ở Pháp, ông có thể lựa chọn một cuộc sống ổn định. Một kỹ sư được đào tạo bài bản ở châu Âu hoàn toàn có thể tìm được một công việc tốt, có thu nhập cao và một tương lai yên bình.

Nhưng trong lòng người thanh niên ấy luôn có một câu hỏi:

Nếu quê hương cần mình thì sao?

Câu hỏi ấy đã quyết định cả cuộc đời ông.

Năm 1946, sau Cách mạng Tháng Tám, đất nước đứng trước một thử thách vô cùng lớn. Thực dân Pháp chuẩn bị quay trở lại xâm lược. Quân đội cách mạng còn thiếu thốn đủ thứ, đặc biệt là vũ khí và trang bị.

Trong thời điểm ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp Phạm Quang Lễ.

Bác Hồ nhận thấy ở người kỹ sư trẻ một năng lực đặc biệt. Người muốn ông trở về phục vụ đất nước.

Phạm Quang Lễ đã không do dự.

Ông trở về Việt Nam.

Ngày trở lại quê hương cũng là ngày ông bắt đầu một cuộc đời hoàn toàn khác.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông cái tên Trần Đại Nghĩa và giao nhiệm vụ tổ chức, xây dựng ngành quân giới.

Cái tên ấy mang một ý nghĩa sâu sắc.

Ông trở về để làm một việc vì đại nghĩa của dân tộc.

Trước mắt Trần Đại Nghĩa lúc ấy là một bài toán tưởng như không thể giải.

Việt Nam gần như không có nền công nghiệp quốc phòng hiện đại.

Không có những nhà máy lớn.

Không có đầy đủ máy móc.

Không có nguồn nguyên liệu ổn định.

Đội ngũ kỹ sư và công nhân kỹ thuật còn rất ít.

Trong khi đó, đối phương có vũ khí và phương tiện chiến tranh hiện đại hơn rất nhiều.

Nhưng Trần Đại Nghĩa không nói rằng “không thể”.

Ông bắt đầu bằng những gì mình có.

Ông tập hợp những người có kiến thức kỹ thuật.

Ông tìm những công nhân giỏi.

Ông cùng đồng đội tận dụng máy móc, vật liệu và thiết bị có sẵn.

Những xưởng quân giới được xây dựng trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.

Có khi nơi nghiên cứu chỉ là một căn lán giữa rừng.

Có khi bàn làm việc chỉ là một chiếc bàn gỗ.

Có khi ánh sáng để làm việc chỉ là ngọn đèn dầu.

Nhưng trên những chiếc bàn đơn sơ ấy là những bản vẽ và những phép tính có thể quyết định sự sống còn của người lính ngoài chiến trường.

Một loại vũ khí muốn đưa ra sử dụng phải được tính toán cẩn thận.

Tầm bắn bao nhiêu?

Sức công phá thế nào?

Vật liệu nào phù hợp?

Làm sao để chế tạo được trong điều kiện Việt Nam?

Làm sao để vũ khí vừa có hiệu quả vừa bảo đảm an toàn cho người sử dụng?

Tất cả những câu hỏi ấy đều phải được giải quyết.

Và Trần Đại Nghĩa cùng đồng đội đã từng bước giải quyết chúng.

Một trong những thành tựu nổi bật của ngành quân giới thời kỳ này là nghiên cứu, chế tạo Bazooka, súng không giật SKZ cùng nhiều loại vũ khí và đạn dược khác phục vụ chiến đấu.

Đó không đơn thuần là việc chế tạo ra một khẩu súng.

Đằng sau mỗi sản phẩm là sự ra đời của một năng lực mới: người Việt Nam có thể tự nghiên cứu và chế tạo vũ khí cho chính mình.

Đó là điều có ý nghĩa rất lớn.

Bởi trong chiến tranh, vũ khí không chỉ là kim loại và thuốc nổ.

Vũ khí còn là niềm tin.

Khi người lính biết rằng phía sau mình có những người đang ngày đêm nghiên cứu để cung cấp trang bị, họ có thêm niềm tin để chiến đấu.

Còn với những người làm quân giới, mỗi sản phẩm thành công là một lời khẳng định rằng trí tuệ Việt Nam có thể vượt qua hoàn cảnh thiếu thốn.

Trần Đại Nghĩa không chỉ quan tâm đến việc chế tạo một vài loại vũ khí.

Ông nhìn xa hơn.

Ông hiểu rằng nếu chỉ dựa vào nguồn vũ khí từ bên ngoài thì đất nước sẽ luôn bị động.

Muốn bảo vệ độc lập lâu dài, Việt Nam phải có nền khoa học kỹ thuật quân sự của riêng mình, phải có đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học và công nhân kỹ thuật, phải từng bước xây dựng được nền công nghiệp quốc phòng.

Vì vậy, ông đặc biệt chú trọng đào tạo con người.

Ông truyền lại kiến thức cho những người trẻ.

Ông hướng dẫn công nhân kỹ thuật.

Ông xây dựng đội ngũ cán bộ nghiên cứu.

Ông tin rằng một công trình có thể tồn tại vài chục năm, nhưng một thế hệ nhà khoa học được đào tạo tốt có thể tạo ra hàng trăm công trình mới.

Năm 1948, khi mới 35 tuổi, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng.

Đó là một sự ghi nhận đặc biệt đối với một người xuất thân từ giới khoa học kỹ thuật.

Ông trở thành một vị tướng không bước lên từ chiến hào theo cách thông thường, mà từ những phòng nghiên cứu, xưởng quân giới và những bản thiết kế.

Người ta gọi ông là một vị tướng của trí tuệ.

Năm 1952, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Nhưng sau những năm tháng kháng chiến, Trần Đại Nghĩa không dừng lại.

Đất nước bước vào thời kỳ xây dựng.

Nhiệm vụ của ông lúc này không còn chỉ là chế tạo vũ khí.

Ông tiếp tục góp sức xây dựng nền khoa học Việt Nam.

Ông tham gia công tác nghiên cứu, giáo dục và tổ chức khoa học. Ông đặc biệt quan tâm đến việc đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học kỹ thuật cho đất nước.

Ông hiểu rằng một quốc gia muốn phát triển phải có khoa học.

Không có khoa học, đất nước sẽ khó làm chủ công nghệ.

Không có kỹ sư và nhà nghiên cứu, đất nước khó có thể tự xây dựng những ngành công nghiệp hiện đại.

Vì vậy, Trần Đại Nghĩa tiếp tục dành phần lớn cuộc đời mình cho khoa học.

Ông được phong học hàm Giáo sư, trở thành Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và giữ nhiều trọng trách quan trọng trong hệ thống khoa học Việt Nam.

Nhưng dù đạt được nhiều danh hiệu, ông vẫn giữ lối sống giản dị.

Ông không coi danh hiệu là mục đích của cuộc đời.

Điều ông quan tâm là những gì mình có thể làm cho đất nước.

Nếu một người trẻ tìm đến ông để hỏi về khoa học, ông sẵn sàng giải thích.

Nếu một cán bộ kỹ thuật gặp khó khăn, ông cùng tìm cách giải quyết.

Nếu đất nước có một nhiệm vụ mới, ông lại suy nghĩ về cách huy động trí tuệ của các nhà khoa học.

Ông luôn tin rằng khoa học phải gắn với thực tiễn.

Tri thức không thể chỉ nằm trong sách.

Khoa học phải tạo ra giá trị cho đất nước.

Kỹ thuật phải phục vụ con người.

Và người trí thức phải có trách nhiệm với dân tộc.

Nhìn lại cuộc đời Trần Đại Nghĩa, điều khiến người ta khâm phục không chỉ là những công trình ông đã thực hiện.

Đó còn là sự lựa chọn của ông.

Ông từng có thể ở lại châu Âu.

Ông từng có thể trở thành một kỹ sư nổi tiếng trong một đất nước giàu mạnh.

Nhưng ông đã chọn trở về Việt Nam khi đất nước còn nghèo, còn chiến tranh và thiếu thốn đủ bề.

Ông rời những phòng thí nghiệm hiện đại để bước vào những xưởng quân giới đơn sơ.

Ông rời một cuộc sống có thể rất thuận lợi để nhận lấy một nhiệm vụ đầy gian khổ.

Bởi ông hiểu rằng:

Tổ quốc đang cần mình.

Đó chính là điều làm nên vẻ đẹp trong cuộc đời Trần Đại Nghĩa.

Ông không dùng trí tuệ để tìm kiếm vinh hoa cho riêng mình.

Ông dùng trí tuệ để tạo ra sức mạnh cho đất nước.

Ông không chỉ nghiên cứu để biết.

Ông nghiên cứu để làm.

Ông không chỉ làm cho bản thân.

Ông làm cho thế hệ sau.

Và ông không chỉ nghĩ đến ngày hôm nay.

Ông nghĩ đến tương lai của nền khoa học Việt Nam.

Ngày 9 tháng 8 năm 1997, Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa qua đời.

Ông đã để lại phía sau một di sản lớn.

Đó là những thành tựu trong khoa học kỹ thuật quân sự.

Là những đóng góp cho ngành quân giới và công nghiệp quốc phòng.

Là đội ngũ cán bộ khoa học mà ông góp phần đào tạo.

Và trên hết là một tư tưởng: người Việt Nam phải làm chủ khoa học và kỹ thuật của chính mình.

Ngày nay, khi nhìn vào những thành tựu khoa học và công nghệ của đất nước, chúng ta có thể thấy một phần nền móng được đặt từ những năm tháng gian khó ấy.

Có thể những xưởng quân giới ngày xưa đã thay đổi.

Những thiết bị đơn sơ ngày xưa đã trở thành máy móc hiện đại.

Những bản vẽ viết bằng tay đã được thay thế bằng công nghệ tiên tiến.

Nhưng tinh thần tự lực, tự cường mà Trần Đại Nghĩa cùng thế hệ của ông vun đắp vẫn còn nguyên giá trị.

Cuộc đời Trần Đại Nghĩa vì thế không chỉ là câu chuyện về một nhà khoa học tài năng.

Đó là câu chuyện về một người trí thức đã lựa chọn trở về với Tổ quốc.

Một người đã biến kiến thức thành sức mạnh.

Biến những điều tưởng như không thể thành hiện thực.

Biến những xưởng quân giới nhỏ bé thành những viên gạch đầu tiên của nền công nghiệp quốc phòng.

Và biến cuộc đời mình thành một bài học về trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước.

Có những người để lại cho đời những công trình.

Có những người để lại những cuốn sách.

Có những người để lại những phát minh.

Còn Trần Đại Nghĩa để lại nhiều hơn thế.

Ông để lại một con đường.

Con đường đưa trí tuệ Việt Nam đến với khoa học kỹ thuật hiện đại.

Con đường của lòng yêu nước gắn với tri thức.

Con đường của tinh thần tự lực, tự cường.

Và con đường ấy vẫn tiếp tục được những thế hệ Việt Nam hôm nay bước đi.

Bởi câu chuyện về Trần Đại Nghĩa không chỉ kể về một con người của quá khứ.

Đó còn là lời nhắc nhở cho hôm nay:

Khi một người Việt Nam biết đem trí tuệ của mình gắn với vận mệnh của dân tộc, tri thức ấy có thể trở thành sức mạnh bảo vệ và xây dựng Tổ quốc.

Và đó chính là dấu ấn lớn lao nhất trong cuộc đời Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa – người đã dành trọn tài năng và cuộc đời cho khoa học, cho quân đội và cho đất nước Việt Nam.