Người đi qua hai thế kỷ: Cuộc đời và sự nghiệp nhà văn Tô Hoài

Nhà văn Tô Hoài (1920–2014) là một trong những cây đại thụ lớn nhất của nền văn học hiện đại Việt Nam, người đã hiến dâng trọn vẹn cuộc đời cho sự nghiệp văn chương và cách mạng giải phóng dân tộc. Từ một thanh niên nghèo tự học, ông đã hòa mình vào dòng chảy lịch sử, dùng ngòi bút làm vũ khí chiến đấu, thể hiện lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần hy sinh, cống hiến cao cả cho Tổ quốc.

Ngay từ thuở thiếu thời, cuộc đời của Tô Hoài đã gắn liền với sự vượt khó và tinh thần học hỏi bền bỉ. Sinh ra và lớn lên tại làng Nghĩa Đô trong một gia đình thợ thủ công nghèo khó, ông chỉ được theo học hết bậc Tiểu học tại trường làng. Do hoàn cảnh kinh tế không cho phép tiếp tục con đường học tập chính quy, ông phải sớm bươn chải kiếm sống bằng đủ nghề như thợ dệt dập cửi, dạy học tư, bán hàng thuê. Thế nhưng, hoàn cảnh ngặt nghèo không thể dập tắt được tinh thần tự học phi thường của ông. Ông tự mày mò đọc sách báo, tự học thông thạo cả Quốc văn lẫn Pháp văn. Chính vốn sống thực tế phong phú tích lũy từ những năm tháng gian lao ấy đã biến ông trở thành một "cuốn từ điển sống" vĩ đại của văn học nước nhà. Sau này, khi đã tham gia công tác cách mạng, tinh thần cầu tiến của ông vẫn không hề thuyên giảm, ông tiếp tục được Đảng cử đi đào tạo và đã tốt nghiệp tại Trường Nguyễn Ái Quốc khóa 1960–1962, ngôi trường lý luận chính trị cao cấp danh giá.

Song hành với sự nghiệp văn chương, lòng yêu nước nồng nàn đã đưa Tô Hoài đến với con đường cách mạng từ rất sớm. Ý thức được nỗi nhục của một người dân mất nước, từ năm 1938, ông đã tích cực tham gia phong trào ái hữu công nhân và phong trào Thống nhất ái quốc. Đến năm 1943, ông gia nhập Hội Văn hóa Cứu quốc và vinh dự trở thành một trong những thành viên đầu tiên của tổ chức này. Kể từ đó, ngòi bút của ông chính thức trở thành vũ khí sắc bén để tuyên truyền, thức tỉnh và khơi dậy lòng yêu nước trong tầng lớp trí thức. Khi cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ, ông sẵn sàng rời bỏ Thủ đô để lên chiến khu Việt Bắc, đảm nhiệm vai trò phóng viên rồi chủ nhiệm báo Cứu quốc. Đi qua những năm tháng bom đạn, những trang viết của ông luôn kịp thời phản ánh và cổ vũ tinh thần chiến đấu chính nghĩa của quân và dân ta.

Đứng trước vận mệnh của Tổ quốc, Tô Hoài còn là biểu tượng của sự hy sinh cao cả vì nghệ thuật và vì nhân dân. Trước Cách mạng tháng Tám, ông đã là một nhà văn vang danh khắp cả nước với kiệt tác Dế Mèn phiêu lưu ký, hoàn toàn có thể chọn một cuộc sống thành thị yên ổn. Nhưng ông đã gạt bỏ vinh hoa cá nhân, chấp nhận gian khổ, thiếu thốn nơi chiến khu để phục vụ kháng chiến. Sự dấn thân của ông thể hiện rõ nhất vào năm 1952, khi ông không ngại hiểm nguy đi cùng bộ đội vào chiến dịch Tây Bắc ác liệt. Suốt nhiều tháng trời, ông cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc với đồng bào các dân tộc thiểu số, để rồi thấu hiểu những đau thương, bất khuất của họ và viết nên tập Truyện Tây Bắc bất hủ. Trong kháng chiến chống Mỹ và những năm tháng hòa bình, ông tiếp tục gánh vác nhiều trọng trách lớn của Đảng và Nhà nước, như Tổng thư ký đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam. Ông chấp nhận hy sinh thời gian sáng tác cá nhân của mình để làm công tác quản lý, dẫn dắt và xây dựng nền văn nghệ nước nhà ngày một vững mạnh.

Cuộc đời của nhà văn Tô Hoài là tấm gương sáng ngời về một người trí thức yêu nước, một chiến sĩ cách mạng kiên trung và một tinh thần tự học, tự lập phi thường. Những trang văn của ông không chỉ là di sản văn học vô giá của dân tộc mà còn là minh chứng cho một nhân cách lớn, luôn gắn bó máu thịt với vận mệnh của nhân dân và đất nước.