NGƯỜI ĐI QUA LÒNG ĐỊCH BẰNG MỘT NIỀM TIN - VŨ NGỌC NHẠ

Có những người lính bước vào lịch sử bằng tiếng súng, bằng những trận đánh mà cả chiến trường đều biết đến. Nhưng cũng có những người gần như không xuất hiện giữa tiếng nổ của trận địa. Công việc của họ diễn ra trong im lặng, giữa những thành phố đông người, trong những căn phòng tưởng như bình thường và ngay bên cạnh những người đang đứng ở phía bên kia chiến tuyến. Thành công của họ đôi khi không thể nhìn thấy bằng mắt thường, bởi một bản tin được chuyển đi đúng lúc, một thông tin được nắm bắt chính xác hay một mạng lưới được bảo toàn có thể trở thành kết quả của nhiều năm sống trong sự cảnh giác. Thiếu tướng tình báo Vũ Ngọc Nhạ là một trong những con người như thế. Cuộc đời ông gắn với một chặng đường đặc biệt của lịch sử tình báo Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, khi ông hoạt động lâu năm trong lòng đối phương dưới những vỏ bọc khác nhau, xây dựng cụm tình báo chiến lược A22 và từng giữ vị trí cố vấn cho những nhân vật đứng đầu chính quyền Sài Gòn. Sau ngày đất nước thống nhất, tên tuổi ông được biết đến rộng rãi hơn qua những tư liệu lịch sử và bộ tiểu thuyết Ông cố vấn của nhà văn Hữu Mai. Nhưng đằng sau cái tên thường được nhắc đến ấy là một cuộc đời có thật, với những năm tháng âm thầm, những thử thách khắc nghiệt và một nguyên tắc xuyên suốt: làm nhiệm vụ trong im lặng và giữ bí mật cho đến cùng.

Vũ Ngọc Nhạ sinh ngày 30 tháng 3 năm 1928 tại Thái Bình. Theo tư liệu của Di tích lịch sử Dinh Độc Lập, sau khi Nhật đảo chính Pháp tháng 3 năm 1945, ông tham gia cách mạng với nhiệm vụ liên lạc viên, rồi làm công tác dân vận ở địa phương, phụ trách công tác trong đồng bào Công giáo. Những năm đầu hoạt động ấy có ý nghĩa quan trọng đối với con đường sau này của ông, bởi công việc tình báo không chỉ đòi hỏi sự can đảm mà còn đòi hỏi khả năng tiếp xúc, hiểu con người và thích nghi với những môi trường rất khác nhau. Sau năm 1954, tổ chức giao cho ông nhiệm vụ vào Nam hoạt động tình báo với một vỏ bọc phù hợp với địa bàn. Ông vào Sài Gòn năm 1955, làm thư ký tại Bộ Công Chánh và từng bước xây dựng những mối quan hệ trong giới Công giáo cũng như trong bộ máy chính quyền Sài Gòn. Từ một người hoạt động cách mạng ở quê hương, ông bước vào một cuộc đời mà chỉ cần một sơ suất cũng có thể khiến thân phận thật sự bị phát hiện.

Những năm đầu ở miền Nam không phải lúc nào cũng diễn ra thuận lợi. Đầu tháng 12 năm 1958, Vũ Ngọc Nhạ bị Đoàn Công tác Đặc biệt miền Trung phát hiện và bắt với cáo buộc là “cộng sản nằm vùng”, rồi bị giam tại Trại Tòa Khâm ở Huế. Trong thời gian bị giam, ông có điều kiện gặp và kết nối với những người hoạt động tình báo khác, trong đó có Nguyễn Xuân Hòe, Lê Hữu Thúy và đặc biệt là Trần Quốc Hương, tức Mười Hương, người sau này được biết đến như một trong những người chỉ huy quan trọng của mạng lưới tình báo chiến lược. Mật vụ không tìm được chứng cứ đủ để kết tội ông theo những gì tổ chức biết về thân phận thật, và đến năm 1961 ông được thả. Quãng thời gian trong nhà giam ấy là một bước ngoặt quan trọng, bởi sau khi trở lại Sài Gòn, Vũ Ngọc Nhạ tiếp tục hoạt động và ngày càng có điều kiện tiếp cận những tầng nấc quan trọng hơn của chính quyền. Một người từng bị bắt vì bị nghi ngờ là “cộng sản nằm vùng” lại có thể trở lại đời sống xã hội và tiếp tục xây dựng vị trí của mình trong lòng đối phương; chính nghịch cảnh ấy cho thấy sự khắc nghiệt của nghề tình báo mà ông đã lựa chọn.

Sau biến động chính trị năm 1963, hoạt động của Vũ Ngọc Nhạ bước sang một giai đoạn mới. Ông xây dựng cụm tình báo chiến lược A22 và cùng các cộng sự khai thác thông tin từ những vị trí có khả năng tiếp cận các nguồn tin quan trọng. Theo VietnamPlus, ông từng làm cố vấn cho ba tổng thống của chính quyền Sài Gòn trước năm 1975; với vị trí và những mối quan hệ được tạo dựng trong nhiều năm, ông cùng mạng lưới A22 đã thu thập nhiều thông tin, tài liệu có giá trị phục vụ hoạt động của cách mạng. Một tư liệu của Cổng Thông tin điện tử Chính phủ cho biết trong quá trình hoạt động, mạng lưới của Vũ Ngọc Nhạ đã thu được một bản đồ quân sự của Mỹ về miền Nam, sau đó chuyển ra căn cứ an toàn; tài liệu này được sử dụng trong thời gian dài. Những thành quả ấy không phải kết quả của một hành động đơn lẻ mà là công sức của cả một mạng lưới và những người hoạt động trong nhiều vị trí khác nhau. Vì thế, khi nhắc đến Vũ Ngọc Nhạ, cần nhìn ông trong mối quan hệ với đồng đội và cụm A22, chứ không nên biến toàn bộ hoạt động tình báo thành câu chuyện của riêng một cá nhân.

Trong số những người gắn bó với con đường hoạt động của Vũ Ngọc Nhạ có Trần Quốc Hương, tức Mười Hương. Đây là một nhân vật lịch sử có thật, từng giữ vai trò chỉ huy nhiều nhà tình báo nổi tiếng. Về sau, nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải đã tìm hiểu và ghi lại cuộc đời của Trần Quốc Hương trong cuốn Trần Quốc Hương – Người chỉ huy tình báo. Các tư liệu về ông cho thấy Mười Hương là người từng trực tiếp chỉ đạo và biết rõ nhiều hoạt động của những mạng lưới tình báo ở miền Nam, trong đó có Vũ Ngọc Nhạ. Bởi vậy, khi kể về Vũ Ngọc Nhạ, tên tuổi Mười Hương không chỉ là một chi tiết phụ mà còn là một nhân chứng lịch sử quan trọng giúp người đọc hình dung mạng lưới tổ chức và mối quan hệ chỉ huy phía sau những hoạt động tưởng như đơn độc. Chính sự tồn tại của những người chỉ huy, đồng đội và các mạng lưới liên kết ấy làm cho câu chuyện tình báo trở nên chân thực hơn: một chiến công không phải tự nhiên xuất hiện từ một con người, mà thường là kết quả của nhiều người cùng giữ bí mật, cùng chấp nhận rủi ro và cùng làm việc trong nhiều năm.

Cũng trong giai đoạn ấy, Vũ Ngọc Nhạ trở thành một người có vị trí đáng chú ý trong đời sống chính trị của Sài Gòn. Ông sử dụng vai trò liên quan đến giới Công giáo để xây dựng quan hệ và tiếp cận thông tin. Điều đặc biệt là ông không hoạt động theo cách của một người đứng ngoài quan sát mà phải sống giữa môi trường mình đang thâm nhập trong một thời gian rất dài. Điều đó đòi hỏi sự kiên trì và khả năng giữ cho cuộc sống bề ngoài phù hợp với vỏ bọc đã được lựa chọn. Tư liệu của Dinh Độc Lập cho biết ông từng trở thành cố vấn đặc biệt cho Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu về vấn đề Công giáo; thông qua vị trí đó, ông và nhóm A22 tiếp tục khai thác được nhiều tài liệu, văn bản quan trọng. VietnamPlus cũng ghi nhận ông từng làm cố vấn cho ba tổng thống của chính quyền Sài Gòn. Những thông tin ấy cho thấy vị trí mà Vũ Ngọc Nhạ đạt được không phải một sự tình cờ, mà là kết quả của cả quá trình hoạt động lâu dài và sự tin tưởng mà ông tạo dựng được trong môi trường đối phương.

Nhưng càng tiến gần những vị trí quan trọng, nguy cơ bị phát hiện càng lớn. Năm 1969, cụm tình báo A22 bị lộ. Vụ án được đưa ra xét xử vào tháng 11 năm ấy, Vũ Ngọc Nhạ bị tuyên án chung thân và sau đó bị đưa ra Côn Đảo. Đây là bước ngoặt đau đớn trong cuộc đời của người tình báo từng hoạt động nhiều năm giữa lòng đối phương. Nếu những năm trước đó là quãng thời gian của sự im lặng và hóa thân, thì từ đây ông phải đối diện trực tiếp với thân phận người tù. Các tư liệu lịch sử ghi nhận những thành viên của A22 bị bắt, xét xử và giam giữ; riêng Vũ Ngọc Nhạ bị đưa ra Côn Đảo trong những năm đầu thập niên 1970. Trong hoàn cảnh ấy, giá trị của một người tình báo không còn nằm ở việc tiếp cận được bao nhiêu thông tin mà trước hết nằm ở khả năng giữ bí mật về mạng lưới và đồng đội. Anh không cần thêm vào câu chuyện những lời đối đáp trong phòng thẩm vấn mà không có nguồn xác thực, bởi chính việc một mạng lưới lớn bị đưa ra xét xử nhưng những bí mật quan trọng vẫn được bảo vệ đã đủ cho thấy mức độ khắc nghiệt của thử thách mà họ phải đối mặt.

Những năm ở Côn Đảo là khoảng lặng đặc biệt trong câu chuyện về Vũ Ngọc Nhạ. Một con người từng có khả năng tiếp cận những trung tâm quyền lực nay bị giam giữ trên một hòn đảo nhà tù. Từ vị trí của người có thể đọc những tài liệu quan trọng, ông trở thành một người tù bị tước đi tự do. Nhưng lịch sử không chỉ được làm nên ở những nơi có quyền lực; đôi khi, bản lĩnh của một con người lại được nhìn rõ nhất khi mọi lợi thế bên ngoài không còn. Theo tư liệu của Dinh Độc Lập, sau Hiệp định Paris, tháng 7 năm 1973, Vũ Ngọc Nhạ được trao trả tại Lộc Ninh theo quy chế tù chính trị. Sau khi trở lại, ông tiếp tục hoạt động và tham gia xây dựng mạng lưới cho đến khi miền Nam được giải phóng. Những năm tháng tù đày vì vậy không khép lại con đường hoạt động của ông. Nó chỉ tạo ra một khoảng ngắt trước khi ông tiếp tục nhiệm vụ trong giai đoạn cuối của chiến tranh.

Điều đáng chú ý là Vũ Ngọc Nhạ không phải người duy nhất của A22 được nhắc đến trong những tư liệu về tình báo chiến lược. Các tên tuổi như Lê Hữu Thúy, Huỳnh Văn Trọng, Vũ Xuân Hòe, Vũ Hữu Duật và nhiều người khác tạo thành một mạng lưới có thật, từng cùng ông trải qua những năm tháng nguy hiểm. Chính những con người ấy là nhân chứng của một thời kỳ mà mỗi người chỉ biết một phần nhiệm vụ, nhưng sự an toàn của người này có thể ảnh hưởng đến người khác. Tư liệu của Dinh Độc Lập hiện còn lưu sơ đồ Cụm tình báo chiến lược A22 từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, giúp cho câu chuyện không chỉ tồn tại qua ký ức mà còn có dấu tích tài liệu. Khi nhìn vào những sơ đồ, hồ sơ và hình ảnh còn lại, người đọc có thể hiểu rằng phía sau cái tên “Ông cố vấn” là cả một hệ thống con người đã cùng nhau hoạt động trong nhiều năm.

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, Vũ Ngọc Nhạ trở về với thân phận thật của mình. Ông tiếp tục công tác trong Bộ Quốc phòng và được Nhà nước phong quân hàm Thiếu tướng năm 1988. Ông được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Quân công hạng Ba, Huân chương Chiến công giải phóng và nhiều huân chương khác. Cũng từ đây, câu chuyện về người tình báo từng hoạt động trong lòng đối phương dần được biết đến rộng rãi hơn. Năm 1987, nhà văn Hữu Mai xuất bản bộ tiểu thuyết Ông cố vấn, lấy nguyên mẫu từ cuộc đời hoạt động của Vũ Ngọc Nhạ. Tác phẩm giúp hình ảnh “ông cố vấn” trở nên quen thuộc với đông đảo công chúng, nhưng giữa văn học và lịch sử vẫn có một khoảng cách cần được giữ gìn. Một cuộc đời có thật có thể trở thành cảm hứng cho văn chương, song khi kể chuyện lịch sử, điều quan trọng vẫn là trở lại với những hồ sơ, tư liệu và lời kể có thể kiểm chứng.

Có lẽ cũng vì vậy mà cái tên Vũ Ngọc Nhạ vẫn còn sức gợi cho đến hôm nay. Ông mất ngày 7 tháng 8 năm 2002 tại Thành phố Hồ Chí Minh, thọ 75 tuổi. Phần mộ của ông được đặt tại Nghĩa trang Lạc Cảnh, Thành phố Hồ Chí Minh, trong khu vực dành cho các tướng lĩnh, gần phần mộ của một số nhà tình báo nổi tiếng khác. Nhưng nếu chỉ nhìn vào ngày mất và quân hàm Thiếu tướng, người ta sẽ khó hình dung quãng đường mà ông đã đi qua. Đó là quãng đường từ một liên lạc viên trong những ngày đầu cách mạng đến một nhà tình báo hoạt động sâu trong lòng đối phương; từ một người bị bắt năm 1958 đến người xây dựng mạng lưới A22; từ một người bị giam ở Côn Đảo đến một vị tướng sau ngày đất nước thống nhất. Mỗi giai đoạn đều có một hoàn cảnh khác nhau, nhưng xuyên suốt vẫn là sự kiên trì với nhiệm vụ được giao.

Với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện ấy có thể được nhìn từ một khoảng cách rất xa. Chúng ta không sống trong hoàn cảnh mà một người phải che giấu thân phận suốt nhiều năm, không phải đối diện với những cuộc truy bắt hay nhà tù chiến tranh. Những thử thách của tuổi trẻ hiện tại thuộc về một thời đại khác: học tập, lao động, lựa chọn nghề nghiệp, trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và đất nước. Nhưng khoảng cách về hoàn cảnh không có nghĩa những giá trị trong câu chuyện của Vũ Ngọc Nhạ đã trở nên xa lạ. Sự kiên trì, khả năng giữ trách nhiệm, tinh thần học hỏi và ý thức đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân vẫn là những phẩm chất cần thiết trong bất kỳ thời đại nào. Điều đáng học từ một người hoạt động tình báo không phải là cách hóa thân hay cách hoạt động bí mật, mà là thái độ nghiêm túc trước nhiệm vụ, sự tỉnh táo trước khó khăn và khả năng kiên trì với điều mình đã nhận trách nhiệm thực hiện.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những năm Vũ Ngọc Nhạ hoạt động ở Sài Gòn. Những con người từng đứng cạnh ông phần lớn đã trở thành những cái tên trong sách lịch sử, những bức ảnh tư liệu hoặc những lời kể được lưu lại bởi thế hệ sau. Thế nhưng lịch sử không biến mất chỉ vì thời gian trôi qua. Một sơ đồ tình báo được lưu trong kho lưu trữ, một cuốn sách được đọc lại, một bức ảnh của những người từng hoạt động cùng nhau hay một câu chuyện được nhân chứng kể lại đều có thể trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Chính vì thế, việc kể lại cuộc đời Vũ Ngọc Nhạ không nên chỉ nhằm tạo ra một hình tượng phi thường. Điều quan trọng hơn là trả lại cho nhân vật một cuộc đời có thật, với những năm tháng gian nan, những bước ngoặt, những đồng đội và những lựa chọn đã được lịch sử ghi nhận.

Vũ Ngọc Nhạ đã đi qua một thời đại mà lòng tin có khi phải được giữ bằng cả một đời người. Ông hoạt động giữa lòng đối phương, trải qua những lần bị bắt, những năm tù đày, trở lại hoạt động sau khi được trao trả và cuối cùng sống đến ngày đất nước thống nhất. Khi nhìn lại cuộc đời ấy, điều còn lại không chỉ là cái tên “Ông cố vấn” từng trở nên nổi tiếng qua văn học, mà là hình ảnh một người lính tình báo đã dành phần lớn tuổi trẻ và cuộc đời mình cho một nhiệm vụ âm thầm. Có những chiến công không có tiếng súng, không có đám đông chứng kiến và nhiều năm sau mới được kể lại. Nhưng chính sự âm thầm ấy làm nên một phần đặc biệt của lịch sử. Với người trẻ hôm nay, có lẽ điều đáng quý nhất khi đọc câu chuyện về Vũ Ngọc Nhạ là hiểu rằng bình yên hiện tại không tự nhiên mà có, và mỗi thế hệ đều có cách riêng để gìn giữ những giá trị mình được thừa hưởng. Nếu thế hệ của ông từng giữ bí mật giữa lòng chiến tranh để bảo vệ một con đường đấu tranh, thì thế hệ hôm nay có thể tiếp nối bằng cách giữ gìn sự tử tế, trách nhiệm, tri thức và khát vọng xây dựng đất nước. Khi một câu chuyện lịch sử được kể bằng sự thật thay vì những lời tô vẽ, nó không chỉ giúp chúng ta nhớ về một con người đã đi qua thời hoa lửa, mà còn khiến chúng ta tự hỏi mình sẽ sống thế nào trong thời đại bình yên mà mình đang có.