Người dịch ra tiếng Việt cuốn “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”

Đồng chí Trần Hữu Dực là một chiến sĩ cộng sản ưu tú hoạt động từ trước Cách mạng Tháng Tám. Có lần ông kể cho chúng tôi nghe điều ông cho là đáng nhớ nhất trong những ngày hoạt động cách mạng của mình:

- Trước khi bị Pháp bắt, tôi làm hương sư. Ở trong lao tù của thực dân Pháp, đoàn thể thường giao cho tôi nhiệm vụ nói về chủ nghĩa Mác. Nhờ đó tôi được biết đến lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, một trong những người sáng lập Đảng xã hội Pháp, tiền thân của Đảng cộng sản Pháp.

Dưới thời thuộc Pháp, các ấn phẩm về chủ nghĩa cộng sản được bí mật chuyển từ nước ngoài vào nước ta. Ngày ấy, đồng chí Châu Văn Liêm, Bí thư An Nam cộng sản Đảng, cho tôi mượn cuốn “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” do Mác và Ăng-ghen viết, in bằng tiếng Pháp. Những lúc vãn việc, tôi ngồi đọc tác phẩm này và nghiền ngẫm. Thế rồi chủ nghĩa cộng sản đến với tôi. Tôi bỏ nghề dạy học, đi hoạt động cách mạng. Mật thám Pháp rình mò bắt được và bỏ tù. Từ đó, với tôi, nhà tù của thực dân đã là trường học thực tế về chủ nghĩa cộng sản. Tôi cũng được biết, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và ông Phan Văn Trường là hai dịch giả đầu tiên chuyển tải cuốn “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” từ tiếng Pháp sang tiếng Việt.

Ông Phan Văn Trường được “mẫu quốc” cho học bổng sang Pháp học luật với ý đồ “chọn người tài để làm con át chủ bài tay sai” cho chúng. Năm 1917, ông đỗ cử nhân, sau đó đỗ tiến sĩ luật tại Pháp. Năm 1917 cũng là năm nổ ra Cách mạng Tháng Mười Nga. Ông Phan Văn Trường tìm gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Hai người bàn thảo nội dung hoạt động cách mạng ở Pháp. Ông Trường ở số 6, đại lộ Jean d’Art; ông Nguyễn ở số 9, ngõ Công-poanh. Hai địa chỉ trên đồng thời cũng là hai trụ sở xuất bản các ấn phẩm cách mạng. Đây cũng là nơi ra đời bản tiếng Việt đầu tiên cuốn “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”.

Ông Trường bị mật thám Pháp theo dõi gắt gao, phải dùng giấy tờ giả qua Mát-xcơ-va về Việt Nam, mang theo đầy va li tài liệu dịch các ấn phẩm cách mạng, trong đó có cuốn “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” và nhiều tờ Le Paria.