Người đội trưởng du kích thiếu nhi Hoàng Văn Thọ
Hoàng Văn Thọ là một thiếu niên người Tày sớm tham gia cách mạng. Từ nhiệm vụ liên lạc, canh gác và bảo vệ cán bộ, anh được giao tổ chức, chỉ huy Đội du kích thiếu nhi trung kiên xã Đại Lịch. Trong trận phục kích quân Pháp tại đèo Din năm 1947, Hoàng Văn Thọ cùng khoảng 30 du kích chiến đấu quyết liệt. Anh hy sinh khi mới 15 tuổi và được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1998.
1. Người thiếu niên sớm đi theo cách mạng
Hoàng Văn Thọ sinh năm 1932 trong một gia đình nông dân người Tày tại làng Thanh Tú, xã Đại Lịch, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Đại Lịch là vùng đất nằm gần căn cứ cách mạng Vần – Hiền Lương, nơi phong trào Việt Minh phát triển mạnh trong những năm trước Cách mạng Tháng Tám.
Ngay từ khi còn nhỏ, Hoàng Văn Thọ đã chứng kiến nhân dân địa phương phải sống trong hoàn cảnh khó khăn dưới sự cai trị của thực dân và phong kiến. Tháng 7/1945, khi mới khoảng 13 tuổi, anh cùng nhân dân xã Đại Lịch tham gia phá kho thóc của Nhật – Pháp ở làng Mỵ. Đây là một trong những hoạt động cách mạng đầu tiên được tư liệu chính thức ghi nhận về Hoàng Văn Thọ.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, tình hình ở Văn Chấn vẫn rất phức tạp. Hoàng Văn Thọ được lựa chọn làm liên lạc cho Xã bộ Việt Minh. Nhiệm vụ của anh là chuyển thư, báo tin, đưa đón cán bộ, theo dõi tình hình và canh gác bảo vệ các cơ sở cách mạng.
Ông Hà Văn Tích, người từng hoạt động cùng Hoàng Văn Thọ, kể rằng các thiếu niên thường mang lồng đựng cá và cần câu để ngụy trang khi đi liên lạc. Khi gặp người lạ hoặc bị dò hỏi, các em phải thực hiện nguyên tắc “ba không”: không biết, không nghe, không thấy, nhằm giữ bí mật cho cán bộ và tổ chức.
2. Thành lập Đội du kích thiếu nhi trung kiên
Đầu tháng 10/1947, quân Pháp từ Sơn La đánh sang, tái chiếm Văn Chấn và lập các đồn Ca Vịnh, Dọc, Mỵ, Đồng Bồ để bao vây khu vực Đại Lịch. Trước tình hình đó, lực lượng cách mạng địa phương phải tăng cường liên lạc, trinh sát và bảo vệ cán bộ.
Xã bộ Việt Minh giao cho Hoàng Văn Thọ lựa chọn những thiếu niên gan dạ, đáng tin cậy để thành lập Đội du kích thiếu nhi trung kiên, hỗ trợ đội du kích vũ trang của xã. Ban đầu, đội chỉ có ba người và Hoàng Văn Thọ được giao làm đội trưởng. Sau đó, lực lượng này dần phát triển và hoạt động tích cực tại Đại Lịch.
Dưới sự phụ trách của Hoàng Văn Thọ, các đội viên thực hiện nhiều nhiệm vụ:
Chuyển thư và mệnh lệnh của Việt Minh.
Đưa đón, bảo vệ cán bộ hoạt động bí mật.
Canh gác và báo động khi quân Pháp xuất hiện.
Nắm tình hình các đồn bốt, đường hành quân của đối phương.
Hỗ trợ du kích xã chuẩn bị trận địa và phục vụ chiến đấu.
Dù mới 15 tuổi, Hoàng Văn Thọ được đánh giá là người nhanh nhẹn, dũng cảm và luôn giữ vai trò nòng cốt trong các hoạt động của đội. Anh còn trực tiếp tham gia một số trận đánh của du kích xã.
3. Chuẩn bị trận phục kích tại đèo Din
Năm 1947, lực lượng cách mạng nhận được tin một trung đội quân Pháp sẽ hành quân từ đồn Đồng Bồ thuộc huyện Văn Chấn ra đồn Dọc thuộc huyện Trấn Yên. Mục đích của cuộc hành quân là củng cố lực lượng và chuẩn bị càn quét vào khu vực căn cứ Vần – Hiền Lương.
Đội du kích xã Đại Lịch quyết định chọn đèo Din làm trận địa phục kích. Đây là đoạn đường có địa hình hiểm trở, thuận lợi cho việc bố trí mìn tự tạo, bẫy đá và hầm chông.
Khoảng 3 giờ sáng hôm ấy, 30 chiến sĩ du kích cùng Hoàng Văn Thọ, dưới sự chỉ huy của đồng chí Minh Lưu, bí mật hành quân ra đèo Din. Lực lượng du kích bố trí ba quả mìn tự tạo, súng bộ binh, bẫy đá và các hầm chông tại những vị trí đã được lựa chọn.
Các chiến sĩ nằm chờ nhiều giờ. Đến khoảng 9 giờ sáng, một trung đội quân Pháp do hai sĩ quan chỉ huy tiến vào khu vực phục kích. Lực lượng du kích kiên nhẫn để toàn bộ đội hình đối phương đi sâu vào trận địa mới phát lệnh chiến đấu.
4. Trận đánh quyết liệt
Khi đội hình quân Pháp lọt vào vị trí đã định, lực lượng du kích kích nổ ba quả mìn tự tạo và đồng loạt nổ súng. Bị đánh bất ngờ, quân đối phương hoảng loạn, tìm cách chạy xuống Khe Din để sang đồn Dọc. Tuy nhiên, chúng tiếp tục vướng vào bẫy đá và những khu vực có hầm chông do du kích bố trí.
Sau khoảng 15 phút, một sĩ quan Pháp lấy lại bình tĩnh và tổ chức lực lượng phản kích. Nếu người chỉ huy này tiếp tục điều động được binh lính, đội hình phục kích của du kích có nguy cơ bị đẩy lùi.
Nhận thấy tình thế nguy hiểm, Hoàng Văn Thọ dùng lựu đạn đánh trúng người chỉ huy đối phương. Anh sau đó nhanh chóng tiến lên, định thu khẩu tiểu liên để tiếp tục chiến đấu và bổ sung vũ khí cho đội du kích.
Đúng lúc ấy, một lực lượng khác của quân Pháp đến tiếp viện. Hoàng Văn Thọ bị trúng đạn và hy sinh tại trận địa đèo Din khi mới 15 tuổi.
5. Kết quả trận đèo Din
Theo tài liệu lịch sử được công bố, trận đánh đèo Din đã loại khỏi vòng chiến đấu hai sĩ quan, binh lính Pháp, năm lính người Việt phục vụ quân Pháp và làm bị thương 11 người khác. Lực lượng du kích thu được ba khẩu súng, trong đó có một khẩu tiểu liên.
Cuốn lịch sử truyền thống của Đảng bộ và nhân dân xã Đại Lịch đánh giá đây không phải một trận đánh có quy mô lớn, nhưng được tổ chức táo bạo và có ý nghĩa quan trọng. Trận đánh chứng minh lực lượng du kích địa phương có thể chủ động chiến đấu, tận dụng địa hình và sử dụng hiệu quả các loại vũ khí tự tạo.
Sự hy sinh của Hoàng Văn Thọ đã khơi dậy tinh thần căm thù quân xâm lược và ý chí bảo vệ quê hương trong nhân dân Đại Lịch. Sau trận đánh, chính quyền kháng chiến và các đoàn thể địa phương phát động phong trào học tập, noi gương người đội trưởng du kích thiếu nhi. Nhiều thanh niên, thiếu niên đã tình nguyện tham gia du kích và bộ đội.
6. Sự ghi nhận đối với người đội trưởng nhỏ tuổi
Để tưởng nhớ Hoàng Văn Thọ, một nhà bia tưởng niệm được xây dựng tại quê hương. Trường tiểu học và trường trung học cơ sở mang tên Hoàng Văn Thọ cũng được xây dựng tại trung tâm xã Đại Lịch. Những công trình này trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống cho học sinh, đoàn viên và nhân dân địa phương.
Ngày 22/8/1998, Chủ tịch nước ký quyết định truy tặng liệt sĩ Hoàng Văn Thọ danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Anh còn được truy tặng Huân chương Chiến công và Bằng Tổ quốc ghi công.
