NGƯỜI GIEO HẠT GIỐNG TRI THỨC TRÊN ĐẤT CAO LÃNH

Hồ Trọng Đính sinh năm 1813 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An – vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và khoa bảng. Ông xuất thân trong dòng họ Hồ danh tiếng, hậu duệ của danh nhân Hồ Tông Thốc. Được nuôi dưỡng trong môi trường coi trọng đạo học, từ nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, chăm chỉ và sớm bộc lộ ý chí lập thân bằng con đường học vấn.

Năm Đinh Mùi 1847, Hồ Trọng Đính đỗ Cử nhân. Một năm sau, ông được triều đình bổ nhiệm làm Kinh lịch Ninh Bình rồi nhanh chóng được tín nhiệm giao trọng trách Tri phủ Kiến Tường thuộc tỉnh Định Tường. Đây là bước ngoặt quan trọng không chỉ trong cuộc đời làm quan của ông mà còn đối với lịch sử giáo dục của vùng đất Cao Lãnh sau này.

Giữa thế kỷ XIX, phủ Kiến Tường là vùng đất mới khai phá, dân cư còn thưa thớt, đời sống nhiều khó khăn. Việc học chưa được tổ chức bài bản, thiếu trường lớp, thiếu người hướng dẫn và cũng chưa có môi trường để những người có học giao lưu, bồi dưỡng nhân tài. Nhận thấy muốn vùng đất phát triển bền vững thì trước hết phải phát triển con người, Hồ Trọng Đính đã dành nhiều tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục ngay từ những ngày đầu nhận nhiệm sở.

Cùng với Giáo thọ Nguyễn Thục Trinh, ông khởi xướng thành lập Hội Tư văn – nơi quy tụ những người có học thức trong vùng để cùng nhau truyền bá Nho học, khuyến khích việc học tập và phát hiện nhân tài. Đây là một sáng kiến mang ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh giáo dục địa phương còn nhiều hạn chế. Hội Tư văn nhanh chóng thu hút nhiều cử nhân, tú tài, nho sinh và những người yêu chữ nghĩa tham gia, tạo nên một không khí học tập sôi nổi chưa từng có ở vùng đất mới.

Không dừng lại ở việc quy tụ nhân tài, Hồ Trọng Đính còn vận động nhân dân và các bậc sĩ phu chung tay xây dựng Văn Thánh Miếu Cao Lãnh. Sau nhiều năm chuẩn bị và huy động công sức của cộng đồng, đến cuối năm 1857, công trình được hoàn thành tại thôn Mỹ Trà. Văn Thánh Miếu không chỉ là nơi thờ Đức Khổng Tử và các bậc hiền triết mà còn trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa, giáo dục, khơi dậy truyền thống hiếu học cho cả vùng Kiến Đăng và Kiến Phong.

Những hạt giống mà Hồ Trọng Đính gieo xuống nhanh chóng đơm hoa kết trái. Chỉ một năm sau khi Văn Thánh Miếu hoàn thành, tại kỳ thi Hương năm Mậu Ngọ (1858), địa phương đã có hai người đỗ Cử nhân và hai người đỗ Tú tài. Thành quả ấy tuy khiêm tốn nếu so với những vùng đất lâu đời về khoa bảng, nhưng đối với một vùng đất mới như Cao Lãnh lúc bấy giờ, đó là bước tiến rất đáng tự hào. Quan trọng hơn, nó khẳng định hướng đi đúng đắn của Hồ Trọng Đính: muốn xây dựng quê hương phải bắt đầu từ việc bồi dưỡng con người.

Sau thời gian công tác tại Kiến Tường, ông tiếp tục được điều động giữ nhiều chức vụ quan trọng như Tri phủ Tân Thành, Giám sát Ngự sử, Lang trung rồi tham gia nhiều nhiệm vụ lớn của triều đình. Dù ở cương vị nào, Hồ Trọng Đính cũng luôn thể hiện tinh thần trách nhiệm, sự mẫn cán và năng lực quản lý.

Trong một lần được giao phụ trách việc đắp đê cứu lụt ở miền Bắc, ông hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, góp phần bảo vệ đời sống nhân dân. Sau đó, ông tiếp tục đảm nhận công việc quân sự tại vùng biên giới phía Bắc. Tài năng và phong thái của vị quan người Việt khiến cả viên Đô thống nhà Thanh là Lưu Tùng Linh cũng dành lời ngợi khen qua hai câu thơ nổi tiếng:

"Quái đắc tự văn Nam quốc thịnh,
Phong lưu Nho tướng Vũ lâm chi."

Lời thơ không chỉ ca ngợi riêng Hồ Trọng Đính mà còn thể hiện sự kính trọng đối với truyền thống văn hiến của dân tộc Việt Nam – nơi có những vị quan vừa giỏi trị nước vừa giàu học vấn và nhân cách.

Trải qua nhiều năm cống hiến, ông lần lượt giữ các chức vụ quan trọng như Bố chánh, hộ lý Tuần phủ Quảng Yên, Tham tri các bộ Lại, Hình, Hộ, Công rồi được giao quyền Thượng thư Bộ Công. Mỗi vị trí đều ghi dấu sự tận tụy và liêm chính của một vị quan luôn đặt lợi ích của đất nước lên trên hết.

Sau khi hoàn thành sự nghiệp, Hồ Trọng Đính xin cáo bệnh về quê an hưởng tuổi già và mất năm 1878, hưởng thọ trên sáu mươi lăm tuổi. Tuy rời xa quan trường, những đóng góp của ông đối với nền giáo dục Cao Lãnh vẫn còn được hậu thế gìn giữ và trân trọng.

Trải qua chiến tranh và biến động lịch sử, Văn Thánh Miếu Cao Lãnh từng bị hư hại nặng nề. Tuy nhiên, công trình đã nhiều lần được phục dựng và bảo tồn. Ngày nay, khu vực này trở thành Thư viện tỉnh Đồng Tháp – nơi tiếp tục thực hiện sứ mệnh lan tỏa tri thức cho cộng đồng. Sự tiếp nối ấy như một minh chứng rằng những điều Hồ Trọng Đính khởi xướng hơn một thế kỷ trước vẫn đang được gìn giữ và phát huy trong cuộc sống hiện đại.

Nhìn lại cuộc đời Hồ Trọng Đính, điều khiến hậu thế khâm phục không chỉ là những chức tước ông từng đảm nhiệm mà còn là tầm nhìn vượt trước thời đại. Ông hiểu rằng của cải có thể mất đi, thành quách có thể đổi thay, nhưng tri thức và con người mới là nền tảng bền vững nhất để xây dựng quê hương. Chính vì vậy, ông đã dành nhiều tâm huyết để khơi dậy tinh thần hiếu học trên vùng đất mới, mở đường cho nhiều thế hệ tài năng trưởng thành.

Hơn một trăm năm đã trôi qua, tên tuổi Hồ Trọng Đính vẫn gắn liền với lịch sử hình thành nền giáo dục Cao Lãnh. Ông không để lại những chiến công hiển hách trên chiến trường, nhưng đã để lại một di sản vô giá – đó là truyền thống trọng học, trọng hiền tài và khát vọng nâng cao dân trí. Những hạt giống tri thức mà ông gieo trồng năm xưa vẫn tiếp tục nảy mầm, góp phần làm nên một Đồng Tháp giàu truyền thống hiếu học và không ngừng phát triển hôm nay.

Nguồn tư liệu: Tiểu sử ông Hồ Trọng Đính do người dùng cung cấp; các tư liệu lịch sử về Văn Thánh Miếu Cao Lãnh và lịch sử giáo dục Nam Bộ thời Nguyễn.