Người giữ bí mật của cách mạng

Có những bí mật được giữ kín vài năm, cũng có những bí mật theo một con người suốt cả cuộc đời. Với Trần Văn Lai, những năm tháng hoạt động cách mạng tại Sài Gòn là một quãng đời như thế. Ông sống dưới một cái tên khác, làm một công việc khác và xây dựng một cuộc sống khác để hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông mang tên Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som và là cán bộ thuộc lực lượng biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Ông được giao nhiệm vụ hoạt động hợp pháp trong nội thành. Để làm được điều đó, tổ chức yêu cầu ông thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Từ một cán bộ cách mạng, ông phải xây dựng hình ảnh của một người dân bình thường có công việc, tài sản, giấy tờ và các mối quan hệ xã hội.

Mai Hồng Quế trở thành một nhà thầu khoán. Nhờ công việc này, ông có thể ra vào nhiều khu vực quan trọng mà không gây nghi ngờ. Ông từng có mặt tại Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ.

Những nơi ông xuất hiện với tư cách một nhà thầu lại chính là những nơi ông có thể quan sát, thu thập thông tin và trinh sát mục tiêu. Ông lấy được nhiều tài liệu, trong đó có bản đồ hệ thống cống ngầm của Sài Gòn.

Đưa bản đồ ra ngoài là một nhiệm vụ đầy nguy hiểm. Tài liệu được cắt thành nhiều phần, đánh ký hiệu rồi ngụy trang trong xe. Chiếc ô-tô màu trắng biển số EL-6899 trở thành một trong những phương tiện phục vụ hoạt động bí mật của ông. Hiện vật này hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Nhưng cuộc sống bí mật của Trần Văn Lai còn được thể hiện rõ hơn qua những căn hầm dưới lòng đất. Từ năm 1962, ông bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu. Ông biến những căn nhà ấy thành cơ sở phục vụ lực lượng cách mạng.

Một mình ông đào hầm, vận chuyển hàng chục tấn đất đá ra ngoài. Công việc được thực hiện từng bước để không gây sự chú ý. Sau đó, ông tự lái xe đưa vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục tìm căn nhà tại khu vực Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi làm căn cứ mật dự bị. Những địa điểm này tạo điều kiện cho cán bộ, chiến sĩ hoạt động và chuẩn bị cho các nhiệm vụ quan trọng trong nội thành.

Điều đặc biệt là cuộc sống ấy tồn tại bên cạnh đời sống gia đình. Trần Văn Lai phải giữ bí mật về công việc của mình, thậm chí những người thân cũng không thể biết đầy đủ những gì ông đang làm. Đối với một người cha, đó là sự hy sinh không dễ dàng.

Sau Tết Mậu Thân, khi hoạt động của biệt động bị phát hiện, Trần Văn Lai cũng bị lộ. Đối phương truy bắt ông và treo thưởng hai triệu đồng. Phần lớn tài sản bị tịch thu, còn ông phải rời địa bàn để tiếp tục hoạt động.

Những năm tháng bí mật ấy cuối cùng đã trở thành một phần của lịch sử. Khi đất nước hòa bình, những câu chuyện về Mai Hồng Quế dần được kể lại. Qua từng căn hầm, từng tài liệu và từng hiện vật, người ta hiểu hơn về những con người đã phải sống hai cuộc đời trong chiến tranh.

Trần Văn Lai đã dành một phần lớn tuổi trẻ cho cuộc sống ấy. Đó là một cuộc đời ít ánh hào quang ở thời điểm nó diễn ra, nhưng lại để lại những dấu ấn không thể xóa nhòa trong lịch sử biệt động Sài Gòn.