NGƯỜI GIỮ LẠI TÊN ĐỒNG ĐỘI GIỮA ĐẠI NGÀN TRƯỜNG SƠN

1. Những tấm bia đá giữa rừng sâu

Trong chiến tranh, có những người góp sức làm nên những con đường để đoàn quân tiến về phía trước. Cũng có những người âm thầm làm một công việc khác: giữ lại tên tuổi của những người đã nằm xuống, để sự hy sinh của họ không bị lãng quên giữa núi rừng.

Nguyễn Lương Cảnh là một trong những người như thế.

Theo bài viết Người vẽ bản đồ Trường Sơn năm xưa đăng trên Báo Quân đội nhân dân ngày 14/8/2008, tháng 2/1965, khi vừa tròn 18 tuổi, Nguyễn Lương Cảnh tình nguyện tham gia lực lượng thanh niên xung phong tỉnh Quảng Bình. Ông được giao nhiệm vụ vận tải hàng hóa, khôi phục cầu đường, góp phần bảo đảm cho những đoàn quân tiến vào miền Nam.

Những năm tháng ấy, đường Trường Sơn không phải là một tuyến đường bình yên. Nhiều đoạn đường liên tục bị đánh phá, việc đi lại và vận chuyển gặp vô vàn khó khăn. Sau những trận bom, lực lượng thanh niên xung phong lại phải khẩn trương khôi phục mặt đường, sửa chữa những đoạn bị hư hỏng để giao thông không bị gián đoạn.

Trong quá trình làm nhiệm vụ trên tuyến đường 20 Quyết Thắng, Nguyễn Lương Cảnh đã chứng kiến những mất mát của đồng đội. Báo Quân đội nhân dân ghi lại rằng sau khi đồng chí Lê Văn Dị hy sinh, ông đã tìm đá và dùng dụng cụ để khắc tên người đồng đội lên bia mộ. Từ việc làm xuất phát từ tình cảm dành cho người đã khuất, ông được đơn vị giao nhiệm vụ khắc bia cho những người hy sinh.

Đó là một công việc không có tiếng súng, không trực tiếp mở thêm một con đường, nhưng lại mang ý nghĩa sâu sắc đối với những người còn sống và cả những gia đình ở hậu phương.

Trong hoàn cảnh chiến tranh, những ngôi mộ nằm giữa rừng sâu có thể bị bom đạn cày xới, những tấm bia có thể bị vỡ hoặc mất dấu. Việc khắc lại tên người đã khuất vì thế không chỉ là ghi một dòng chữ trên đá. Đó còn là nỗ lực giữ lại thông tin về một con người, một cuộc đời và sự hy sinh của họ.

Theo bài viết trên Báo Quân đội nhân dân, năm 1967, khi nhiều ngôi mộ bị bom đánh phá và bia đá bị vỡ, Nguyễn Lương Cảnh lại cần mẫn khắc những tấm bia mới, cẩn thận đặt chúng lên từng ngôi mộ. Sau này, một số tấm bia do ông khắc đã theo các đội quy tập về nghĩa trang, bảo tàng và trở thành kỷ vật đối với thân nhân liệt sĩ.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân – Người vẽ bản đồ Trường Sơn năm xưa.

2. Từ người khắc bia mộ đến người vẽ bản đồ chiến lược

Nếu việc khắc bia mộ giúp lưu giữ tên tuổi những người đã hy sinh, thì công việc tiếp theo của Nguyễn Lương Cảnh lại gắn với một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng: góp phần quản lý và hoàn thiện bản đồ đường Trường Sơn.

Theo Báo Quân đội nhân dân, nhận thấy sự cẩn thận và năng lực của ông, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, Tư lệnh Bộ đội Trường Sơn, đã điều ông về học nghiệp vụ vẽ bản đồ và làm việc tại Phòng tác chiến thuộc Bộ Tham mưu Đoàn 559. Từ tháng 5/1967, ông tham gia công việc vẽ và quản lý bản đồ các tuyến đường Trường Sơn.

Đây là nhiệm vụ đòi hỏi độ chính xác cao và phải tuân thủ yêu cầu bảo mật nghiêm ngặt. Để xây dựng bản đồ, người thực hiện phải tổng hợp nhiều nguồn thông tin, từ bản đồ có sẵn đến kết quả khảo sát thực địa và thông tin do các đơn vị báo về. Trong điều kiện đường sá liên tục thay đổi vì việc mở đường mới và những đợt đánh phá, công việc ấy càng đòi hỏi sự tỉ mỉ, tập trung và trách nhiệm.

Một tuyến đường trên bản đồ không đơn thuần là một nét vẽ. Nó thể hiện vị trí, hướng đi và mối liên kết giữa các đoạn đường trong một hệ thống vận tải rộng lớn. Những thông tin này có ý nghĩa đối với việc tổ chức vận chuyển, bố trí lực lượng và bảo đảm hoạt động của tuyến đường chiến lược.

Báo Quân đội nhân dân cho biết, trong quá trình làm việc, Nguyễn Lương Cảnh phải nghiên cứu nhiều tài liệu và cập nhật thông tin từ các đơn vị. Công việc có những yêu cầu bảo mật đến mức ông không được tùy tiện tiết lộ nhiệm vụ của mình. Một sai sót hoặc sơ suất có thể gây ảnh hưởng đến an toàn của hệ thống đường vận tải.

Đặc biệt, bài viết ghi lại một sự kiện vào tháng 2/1969: theo yêu cầu của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên, ông Cảnh thực hiện sơ đồ chi tiết về vị trí đóng quân và các khu vực liên quan để báo cáo với Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Tổng tư lệnh. Sau hơn ba tháng làm việc, ông hoàn thành bản đồ. Tuy nhiên, khi xem xét, người chỉ huy yêu cầu ông chỉnh sửa vì mức độ chi tiết có thể gây nguy hiểm nếu tài liệu rơi vào tay đối phương.

Câu chuyện cho thấy công việc của người vẽ bản đồ không chỉ đòi hỏi kỹ năng chuyên môn mà còn yêu cầu khả năng cân nhắc giữa độ chính xác và an toàn thông tin. Đó là một phần của cuộc chiến thầm lặng phía sau những đoàn xe và những đơn vị trực tiếp chiến đấu.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân – Người vẽ bản đồ Trường Sơn năm xưa.

3. Một con đường, nhiều con người và những trách nhiệm khác nhau

Khi nhắc đến đường Trường Sơn, người ta thường nhớ đến những đoàn xe vận tải, những người lính hành quân, các đơn vị công binh và thanh niên xung phong bám đường giữa bom đạn. Nhưng câu chuyện của Nguyễn Lương Cảnh cho thấy hệ thống vận tải chiến lược ấy còn được duy trì nhờ những công việc ít được biết đến hơn.

Có người trực tiếp san lấp hố bom. Có người sửa chữa cầu đường. Có người vận chuyển hàng hóa. Và có người âm thầm ghi lại vị trí các tuyến đường trên bản đồ, đồng thời khắc tên những đồng đội đã hy sinh.

Những nhiệm vụ đó khác nhau về tính chất, nhưng đều đòi hỏi sự cẩn trọng và ý thức trách nhiệm. Nếu công việc bảo đảm giao thông giúp các đoàn xe tiếp tục hành trình, thì công việc bản đồ góp phần tổ chức và quản lý mạng lưới đường vận tải. Còn những tấm bia mộ giúp lưu giữ thông tin về người đã khuất, tạo cơ sở để ký ức về họ được gìn giữ lâu dài.

Theo Báo Quân đội nhân dân, đến tháng 2/1976, hệ thống đường Trường Sơn đã phát triển thành 216 con đường, chưa kể đường sông, với tổng chiều dài hơn 20.000 km. Đây là kết quả của quá trình xây dựng và mở rộng kéo dài qua nhiều năm, với sự tham gia của nhiều lực lượng khác nhau.

Đặt câu chuyện của Nguyễn Lương Cảnh trong bối cảnh ấy, có thể thấy đóng góp của một cá nhân không nhất thiết phải gắn với một trận đánh lớn hay một chiến công nổi bật. Đôi khi, giá trị của họ nằm ở những việc làm bền bỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tinh thần trách nhiệm trong thời gian dài.

Công việc khắc bia mộ và vẽ bản đồ của ông cũng gợi ra một mối liên hệ đáng suy ngẫm: trong chiến tranh, người ta vừa phải tìm cách đưa lực lượng tiến về phía trước, vừa phải cố gắng giữ lại dấu vết của những người đã không thể trở về. Một bên hướng đến nhiệm vụ trước mắt; bên kia gìn giữ ký ức cho tương lai.

4. Sau chiến tranh, trách nhiệm vẫn tiếp tục

Chiến tranh kết thúc không có nghĩa là mọi khó khăn của những người từng tham gia chiến trường đều chấm dứt. Đối với nhiều cựu thanh niên xung phong và cựu chiến binh, trở v