Người giữ lửa giữa lòng địch

Nhắc đến biệt động Sài Gòn, người ta thường nhớ đến những trận đánh táo bạo ngay giữa trung tâm thành phố. Nhưng phía sau những trận đánh ấy là một mạng lưới chuẩn bị lâu dài với nhiều con người âm thầm góp sức. Trong số đó có Trần Văn Lai, một người con quê Thái Bình đã dành nhiều năm hoạt động bí mật tại Sài Gòn.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông hoạt động với tên Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som và thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Ông được giao nhiệm vụ hoạt động trong nội thành, xây dựng cơ sở, trinh sát các mục tiêu và thu thập thông tin. Đây là công việc đặc biệt nguy hiểm bởi Sài Gòn khi đó là địa bàn được đối phương kiểm soát chặt chẽ.

Để tạo được một thân phận hợp pháp, Trần Văn Lai trở thành nhà thầu khoán. Công việc giúp ông có lý do chính đáng để di chuyển, tiếp xúc với nhiều người và xuất hiện tại những công trình quan trọng.

Dưới tên Mai Hồng Quế, ông có thể ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Từ đó, ông thu thập được nhiều tài liệu và thông tin phục vụ cách mạng.

Một trong những tài liệu quan trọng là bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Bản đồ được chia nhỏ, đánh ký hiệu và giấu dưới đệm xe, bánh xe sơ cua để vận chuyển ra ngoài. Chiếc ô-tô màu trắng biển số EL-6899 vì thế trở thành một hiện vật gắn với hoạt động của ông.

Nhưng dấu ấn của Trần Văn Lai không chỉ nằm ở những tài liệu. Từ năm 1962, ông đã dùng tài sản cá nhân để xây dựng các cơ sở bí mật. Ông bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Tại đây, ông tự đào hầm, đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài mà không để đối phương phát hiện. Sau đó, ông tự lái xe vận chuyển vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục xây dựng hầm nổi tại khu vực Bà Chiểu làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy. Những địa điểm này tạo thành một phần mạng lưới phục vụ hoạt động của lực lượng biệt động.

Điều đáng quý là những đóng góp ấy được thực hiện trong sự âm thầm. Trần Văn Lai không xuất hiện trước công chúng với hình ảnh một người anh hùng. Trong nhiều năm, ông chỉ được biết đến như một nhà thầu khoán có tên Mai Hồng Quế.

Sau Tết Mậu Thân, thân phận của ông bị lộ. Đối phương truy bắt gắt gao, treo thưởng hai triệu đồng và tịch thu phần lớn tài sản. Ông phải rời Sài Gòn, về quê vợ ở Quảng Ngãi tiếp tục hoạt động.

Sau ngày đất nước thống nhất, những câu chuyện về cuộc đời ông dần được làm rõ. Chiếc xe, những căn hầm và các tư liệu còn lại trở thành những chứng tích giúp thế hệ sau hiểu hơn về hoạt động của biệt động Sài Gòn.

Năm 2015, Trần Văn Lai được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Danh hiệu ấy là sự ghi nhận đối với những đóng góp của một người đã dành nhiều năm sống trong hiểm nguy và bí mật.

Từ quê lúa Thái Bình đến những con phố Sài Gòn, cuộc đời Trần Văn Lai là một hành trình đặc biệt. Ông đã dùng trí tuệ, lòng dũng cảm, tài sản và cả cuộc sống riêng để phục vụ cách mạng. Những gì ông để lại hôm nay không chỉ là những hiện vật trong bảo tàng, mà còn là câu chuyện về một thế hệ đã lặng thầm góp sức cho ngày non sông liền một dải.