Người giữ sách trong mùa Đông Kinh

Năm 1907, khi phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục lan rộng, tinh thần học tập và canh tân đất nước bừng lên mạnh mẽ trong lòng nhiều người dân Việt Nam. Tại một con phố nhỏ ở Hà Nội có chàng trai tên Phan vừa tròn hai mươi hai tuổi.

Phan sinh ra trong một gia đình làm nghề bán giấy bút. Cha anh có một cửa hàng nhỏ gần chợ, chuyên bán sách cũ, bút mực và giấy viết cho học trò. Từ nhỏ, Phan đã lớn lên giữa mùi giấy mới, tiếng lật sách và những câu chuyện về các bậc sĩ phu yêu nước.

Anh là người hiền lành, ham đọc và luôn tin rằng tri thức có thể thay đổi vận mệnh dân tộc. Mỗi khi nhìn những đứa trẻ nghèo không được đến trường, anh thường nói:
— Muốn cứu nước, trước hết phải mở mang dân trí.

Khi các sĩ phu như Lương Văn Can mở trường Đông Kinh Nghĩa Thục, Phan lập tức tham gia giúp việc tại đây. Anh không phải thầy giáo nổi tiếng, mà là người lặng lẽ sắp xếp sách vở, chép tài liệu và mang sách đến cho những lớp học miễn phí.

Ngôi trường ấy không chỉ dạy chữ mà còn dạy lòng yêu nước, dạy cách nhìn về một nước Việt Nam mới mạnh mẽ và văn minh hơn.

Phan thường thức rất khuya để sao chép từng cuốn sách nhỏ, từng bài giảng về lịch sử, khoa học và tinh thần tự cường dân tộc.

Anh nói với cha:
— Một quyển sách đến tay đúng người cũng có thể thay đổi cả một cuộc đời.

Nhưng phong trào càng lan rộng thì sự kiểm soát của thực dân Pháp càng gắt gao. Nhiều lớp học bị theo dõi, sách báo bị tịch thu và những người tham gia bị giám sát chặt chẽ.

Một buổi tối cuối thu, Phan nhận được tin quan trọng: một số tài liệu quý của trường cần được chuyển gấp khỏi nơi cất giữ vì có nguy cơ bị khám xét.

Nếu những cuốn sách ấy bị mất, nhiều bài giảng và tài liệu yêu nước sẽ không thể giữ lại.

Không chút chần chừ, Phan gom sách vào những thùng giấy cũ, cải trang như người giao hàng bình thường rồi lặng lẽ rời cửa hiệu của cha.

Đêm Hà Nội se lạnh, phố xá thưa người. Anh đi qua từng con ngõ nhỏ, tránh những nơi có lính tuần tra, tay vẫn giữ chặt chiếc túi đựng những bản chép quý nhất.

Khi gần đến điểm hẹn, một toán lính bất ngờ xuất hiện ở đầu phố.

Nếu quay lại sẽ bị nghi ngờ, nếu tiếp tục có thể bị khám xét.

Phan bình tĩnh bước chậm, cúi đầu như một người bán hàng đêm muộn. Tim anh đập mạnh nhưng ánh mắt vẫn không hề dao động.

Cuối cùng, những cuốn sách được chuyển đến nơi an toàn.

Phong trào rồi gặp nhiều khó khăn, trường Đông Kinh Nghĩa Thục bị đóng cửa, nhưng những hạt giống tri thức đã kịp gieo vào lòng người.

Nhiều năm sau, khi đất nước đổi thay, người ta vẫn nhớ đến những con người lặng lẽ như Phan — không cầm gươm giáo ngoài chiến trận, nhưng đã giữ lấy ánh sáng của tri thức trong những ngày đen tối nhất.

Người giữ sách trong mùa Đông Kinh là hình ảnh của một thế hệ tin rằng yêu nước không chỉ là chiến đấu, mà còn là giữ cho dân tộc mình không ngừng học hỏi và vươn lên.